فیلسوف انقلاب اسلامی و روایت‌های ناصواب

ویژه نامه‌ها خبرگزاری تسنیم ـ علی رشیدی*؛ در صورت بندی شخصیت علامه طباطبایی و نسبتش با انقلاب اسلامی، غالباً دو مواجهه به چشم می خورد. در یک مواجهه، از آن جهت که علامه، به مانند امام، حضوری میدانی و پر شور و شوق و اکتیو در میان بحبوحه انقلاب نداشت، او را در برابر امام قرار می دهند و در قالب دو مبنا، هم تفسیری نسبت به امام عرضه می کنند و هم گوشه نگاهی به علامه دارند. فرم مبنایی آنان، «انقلابی و غیرانقلابی» است. گویی مرادشان از انقلابی گری، حرکت و مبارزه تند و تیز و صرفاً میدانی در مواجهه با طاغوت است و در چنین برداشتی، هیچ بویی از وسعت دامنه انقلابی گری، به مشام نمی رسد. امام در این برداشت، انقلابی تلقّی می شود و علامه، غیرانقلابی. بدیهی است که با چیدن آجر دیوار انقلابی گری بر این برداشت ناصواب، هم دیوار این انقلابی گری تصنعی و ساختگی، کج خواهد بود و هم آن چنان دگم است که جز امام، شخص دیگری در این چهاردیواری تنگ و ترش، جای نمی گیرد. مواجهه دوم، قشری اند که کمی ملطفانه با علامه رودررو می شوند. توسعه معنایی در انقلابی گری به خرج می دهند و به علامه، نگاهی به عنوان یک فیلسوف اجتماعی دارند که اندک دغدغه ای هم برای مبارزه با طواغیت دارد. در این مواجهه دوم، نگاه عمیق و دقیق است و دقت موشکافانه ای هم به کار گرفته شده. امام در این صورت بندی، فقیهی انقلابی است که با کنار زدن حاکمیت طاغوت، در پی ایجاد حاکمیتی بر مبنای ولایت فقیه برآمده از فقه جواهری است و علامه، از گذرگاه حکمت اجتماعی و تفسیر، در پی اجتماعی شدن دین است. هر دو در پی اقامه اسلام، اما با دو تفاوت روشی. چنان که در آخر نیز، به همان که باید، ختم می شود. پیروزی انقلاب اسلامی و جای پای باز کردن ولی فقیه، از مبدعات امام به شمار می رود و تفلسف ها و نظریه های معرفتی علامه هم عاملی می تواند باشد برای نظام سازی های اجتماعی جمهوری اسلامی. شهید سیاست در نظام معنایی شیعه موسی نجفی: کارکرد روحانیت نیازمند بازتعریف امروزین است با اقبال به مواجهه دوم، به نظر می توان وسعت بیشتری به این مواجهه بخشید و صورت بندی نویی را ارایه داد. علامه، فارغ از آنکه در پرتو قرآن و تفسیر آن، مبدعات و تخلق های حکیمانه ای که داشته اند - و بسیاری از آنان مانند نظریه اعتباریات ایشان، راهگشای بسیاری از مسایل و موضوعات جامعه اسلامی خواهند بود - مکتب درسی ایشان نیز، عالم پرور بوده. تولید نظریه در کنار شاگرد پروری، از معجزاتی است که کمتر در میان بزرگان معاصر، به چشم می خورد. اغلب بزرگان، یا صرفاً به عنوان نظریه پرداز اسلامی، نقش آفرینی کرده اند و یا صرفاً در پرورش شاگرد، متبحر بوده اند. تعبیر به اعجاز کردن از زیست علمی علامه، محض این انگاره است. اما آنچه که مطمح نظر در این جستار است، پرورش شاگرد در مکتب علامه است. استاد شهید مطهری، آیت الله مصباح یزدی، آیت الله حسن زاده آملی و آیت الله جوادی آملی که هر کدام به نوبه خود، اسلام شناسان قهار و متفکرین بی نظیری هستند، از شاگردان مکتب علامه اند. بر فرض آنکه این چند دهه انقلاب اسلامی را بدون حضور مادی و معنوی این شخصیت های برجسته در نظر گیریم، بعید است که بتوان امیدی به بقاء و استمرار این نظام و انقلاب، متصور شد. چرا که انس جوانان انقلابی با آثار شهید مطهری، بر ارتقاء بنیه فکری و معرفتی آنان افزود؛ حضور آیت الله مصباح در عرصه سیاسی و معرفتی و مواجهه صریح و تند ایشان با جریانات منحرف سیاسی و فکری بود که نظام را در دهه هفتاد و هشتاد از ورطه سقوط، رهایی بخشید؛ نظریات عرفانی علامه حسن زاده و فعالیت های فلسفی و تفسیری آیت الله جوادی آملی هم گره گشای کلان مسایل نظام بوده است. بی وجود شاگردان علامه در فضای پساانقلاب، بسیاری از سنگرهای معرفتی و نظری اسلام و انقلاب، می توانست ریشه کن شود؛ به طوری که دیگر هیچ نشانه ای نه از اسلام و نه انقلاب در میان باشد. اما حضور شاگردان علامه، این فرضیه ناپخته را باطل ساخت. حال، با این نوع از مواجهه با علامه، او را در دیالکتیک انقلاب و غیرانقلابی، چگونه باید صورت بندی کرد؟! *پژوهشگر علوم اجتماعی انتهای پیام/