تمدن اسلامی از پیوند شخصیت نبوی، وحی و عدالت اجتماعی شکل گرفت

استانها سیدمحمود طباطبایی، عضو هییت علمی دانشگاه فردوسی و مدیرگروه دانشکده الهیات در گفت‌وگو با خبرنگار تسنیم از مشهد با بیان اینکه ولادت پیامبر اکرم(ص)، بعثت و شکل‌گیری تمدن اسلامی سه رویداد جدا از هم نیستند، اظهارکرد: این سه مرحله در حقیقت زنجیره‌ای پیوسته از تربیت شخصیت، ابلاغ پیام الهی و تحقق عملی آموزه‌های اسلام در متن جامعه را تشکیل می‌دهند. وی با اشاره به شرایط جامعه عربستان در زمان ولادت پیامبر(ص) افزود: آن جامعه در تاریکی جاهلیت، بت‌پرستی و تبعیض فرو رفته بود، اما خداوند در همان بستر انسانی را پرورش داد که با فطرتی پاک و دور از آلودگی‌های محیطی رشد کرد تا آماده پذیرش مسیولیت رسالت شود. قرآن کریم نیز در آیه 164 سوره آل‌عمران این نعمت را یادآور شده و بر برانگیخته شدن پیامبری از میان خود مردم تاکید کرده است. طباطبایی بعثت را نقطه آغاز دگرگونی فکری بشر دانست و تصریح کرد: نزول نخستین آیات سوره علق تنها آغاز وحی نبود، بلکه اعلام پیوند میان عقل و وحی به شمار می‌رفت. فرمان «اقرا» نشان داد که اسلام از همان ابتدا بر معرفت، آگاهی و اندیشه استوار است و همزمان با آن، مفاهیمی مانند برابری انسان‌ها، کرامت انسانی و قانون‌مداری به عنوان پایه‌های جهان‌بینی توحیدی مطرح شد. مدیر گروه دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: تمدن اسلامی زمانی شکل گرفت که این آموزه‌ها از مرحله اندیشه به عرصه عمل وارد شد. هجرت پیامبر(ص) به مدینه، انعقاد پیمان مدینه، ایجاد اخوت میان مهاجران و انصار و تبدیل مسجد به کانون عبادت، آموزش، قضاوت و مدیریت جامعه، مجموعه اقداماتی بود که نخستین دولت اسلامی را بر پایه عدالت و همزیستی مسالمت‌آمیز بنیان گذاشت. عضو هییت علمی دانشگاه فردوسی تاکیدکرد: تمدن اسلامی را نباید تنها در فتوحات یا آثار معماری خلاصه کرد، زیرا بنیان اصلی آن بر اخلاق، علم، عدالت و قانون استوار بود و همین ویژگی‌ها سبب شد این تمدن تا قرن‌ها در حوزه‌های علمی، فرهنگی و اخلاقی نقش‌آفرین باشد. اعتماد عمومی؛ بزرگ‌ترین سرمایه پیامبر پیش از رسالت طباطبایی با اشاره به ویژگی‌های اخلاقی پیامبر اکرم(ص) در دوران کودکی و جوانی اظهار داشت: پیش از آنکه مردم ایشان را به عنوان پیامبر بشناسند، او را با لقب محمد امین می‌شناختند و این اعتماد اجتماعی سرمایه‌ای بود که در سایه سال‌ها صداقت و درستکاری به دست آمده بود. وی با یادآوری ماجرای دعوت مردم بر فراز کوه صفا گفت: هنگامی که پیامبر از مردم پرسید اگر خبر دهد پشت این کوه سپاهی آماده حمله است، آیا سخنش را باور می‌کنند، همگان بدون تردید پاسخ مثبت دادند، زیرا هرگز از او دروغی نشنیده بودند و همین اعتماد، زمینه پذیرش دعوت الهی را فراهم کرد. عضو هییت علمی دانشگاه فردوسی مشهد،امانت‌داری را از دیگر ویژگی‌های برجسته پیامبر دانست و افزود: حتی دشمنان سرسخت نیز امانت‌های خود را نزد ایشان می‌سپردند و هنگام هجرت نیز حضرت علی(ع) مامور شد امانت‌های مردم را به صاحبانشان بازگرداند که این رفتار، جایگاه ویژه پیامبر در اعتماد عمومی را نشان می‌دهد. طباطبایی همچنین حضور پیامبر در پیمان حلف‌الفضول را نمونه‌ای از تعهد ایشان به حمایت از مظلومان عنوان کرد و گفت: پیامبر بعدها نیز تاکید کردند که اگر در اسلام به چنین پیمانی دعوت شوند، آن را خواهند پذیرفت و این سخن نشان‌دهنده جایگاه عدالت‌خواهی در سیره نبوی است. وی با بیان اینکه پیامبر(ص) در محیطی آکنده از شراب‌خواری، قمار و بت‌پرستی هرگز به این رفتارها آلوده نشد، تصریح کرد: همین پاکدامنی و عصمت عملی پیش از بعثت، حجت را بر مردم تمام کرد که او شایسته هدایت جامعه است؛ حقیقتی که قرآن نیز در آیه «وانک لعلی خلق عظیم» بر آن مهر تایید زده است. رحمتی که همه انسان‌ها را در بر می‌گرفت مدیرگروه دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی با استناد به آیه «وما ارسلناک الا رحمه للعالمین» اظهار داشت: رحمت پیامبر تنها متوجه مسلمانان نبود، بلکه همه انسان‌ها، مومن و غیرمومن، و حتی حیوانات را در بر می‌گرفت و رسالت او را به رسالتی جهانی تبدیل می‌کرد. وی عفو عمومی پس از فتح مکه را یکی از بزرگ‌ترین جلوه‌های رحمت اجتماعی پیامبر دانست و افزود: ایشان با وجود سال‌ها آزار و دشمنی، هنگام ورود به مکه از انتقام چشم پوشیدند و دشمنان خود را آزاد کردند؛ اقدامی که سنت‌های جاهلی را در هم شکست و تصویری تازه از قدرت مبتنی بر رحمت ارایه داد. طباطبایی با اشاره به رفتار پیامبر با کودکان و یتیمان گفت: ایشان کودکان را در آغوش می‌گرفتند، یتیمان را مورد محبت قرار می‌دادند و فرهنگی را بنیان گذاشتند که در آن ابراز محبت به کودک نه نشانه ضعف، بلکه لازمه تربیت سالم محسوب می‌شود. عضو هییت علمی دانشگاه فردوسی مشهد ادامه داد: پیامبر در جریان سنگباران طایف نیز به جای نفرین، برای هدایت دشمنان دعا کردند و این رفتار نشان داد که حتی در سخت‌ترین شرایط نیز می‌توان مسیر رحمت و هدایت را برگزید. وی توجه پیامبر به حقوق حیوانات را نیز بخشی از همین نگاه رحمانی دانست و خاطرنشان کرد: نهی از آزار حیوانات، جلوگیری از تحمیل بار بیش از توان و مخالفت با داغ کردن صورت حیوانات، بیانگر آن است که رحمت نبوی مرزهای انسان‌ها را نیز فراتر می‌رفت. خانواده؛ نخستین مدرسه تربیت در سیره نبوی طباطبایی با بیان اینکه پیامبر اکرم(ص) نگاه تازه‌ای به جایگاه خانواده ارایه کردند، اظهار داشت: در جامعه‌ای که زن و کودک بیشتر به عنوان دارایی شناخته می‌شدند، ایشان با رفتار عملی خود کرامت اعضای خانواده را احیا کردند. وی افزود: مشارکت در کارهای خانه، وصله زدن لباس، مشورت با همسران و تاکید بر اینکه بهترین انسان کسی است که برای خانواده خود بهترین باشد، از مهم‌ترین جلوه‌های این نگاه است و امروز نیز می‌تواند الگویی برای تقویت روابط خانوادگی باشد. عضو هییت علمی دانشگاه فردوسی ادامه داد: احترام به شخصیت کودکان نیز در رفتار روزمره پیامبر آشکار بود؛ به گونه‌ای که هنگام نماز، اگر گریه کودکی را می‌شنیدند، نماز را کوتاه می‌کردند تا مادر دچار نگرانی نشود و با محبت آشکار نسبت به امام حسن(ع) و امام حسین(ع)، اهمیت مهرورزی در تربیت را به جامعه می‌آموختند. مدیرگروه دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی اعتماد به نسل جوان را از دیگر ویژگی‌های برجسته مدیریت نبوی برشمرد و گفت: سپردن فرماندهی سپاه به اسامه بن زید در نوجوانی، نشان داد که معیار مسیولیت‌پذیری در اسلام، شایستگی است نه صرفاً سن و سال. طباطبایی با اشاره به داستان اصحاب کهف در قرآن کریم اظهار داشت: قرآن نیز جوانانی را معرفی می‌کند که با ایمان و اراده در برابر طاغوت ایستادند و این موضوع ظرفیت نسل جوان برای ایجاد تحول را نشان می‌دهد. وی افزود: پیامبر با وجود مسیولیت‌های گسترده اجتماعی، همواره برای خانواده خود زمان کافی اختصاص می‌دادند و این تعادل میان وظایف اجتماعی و خانوادگی، الگویی ارزشمند برای مدیران و مسیولان امروز محسوب می‌شود. عدالت، معیار اصلی تصمیم‌های پیامبر(ص) مدیرگروه دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی در پایان با بیان اینکه پیامبر اکرم(ص) میان رحمت و قاطعیت تعادلی دقیق برقرار کرده بودند، اظهار داشت: ایشان هرگز رحمت را به معنای سازش با ظلم نمی‌دانستند و در امور شخصی اهل گذشت بودند، اما هرگاه پای حقوق مردم، عدالت و احکام الهی در میان بود، با قاطعیت از اجرای قانون دفاع می‌کردند. وی با اشاره به ماجرای زن اشرافی قریش که مرتکب سرقت شده بود، گفت: پیامبر در برابر تلاش برخی برای وساطت، اعلام کردند که اگر نزدیک‌ترین فرد به ایشان نیز چنین جرمی مرتکب شود، قانون درباره او اجرا خواهد شد و همین رفتار نشان داد که عدالت در سیره نبوی بر روابط شخصی مقدم است. طباطبایی همچنین برخورد پیامبر با پیمان‌شکنان و متجاوزان را مبتنی بر عدالت و قانون دانست و خاطرنشان کرد: قاطعیت ایشان در جنگ‌های دفاعی نیز برخاسته از ضرورت حفظ امنیت جامعه بود، نه روحیه انتقام‌جویی. عضو هییت علمی دانشگاه فردوسی مشهد تاکیدکرد: معیار تصمیم‌گیری در سیره نبوی همواره عدالت، حکمت و مصلحت عمومی بود؛ به این معنا که هرجا عفو زمینه اصلاح جامعه را فراهم می‌کرد، پیامبر از گذشت دریغ نمی‌کردند و هر زمان اجرای عدالت نیازمند قاطعیت بود، بدون ملاحظه عمل می‌کردند و همین توازن میان رحمت و استواری، مهم‌ترین درس مدیریت نبوی برای جامعه امروز به شمار می‌رود. انتهای پیام/282