نقش روسیه و ایران در تامین گاز ارمنستان؛ معادله تهران،گاز در برابر برق

بین الملل به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، از تاریخ 15 تا 25 سپتامبر سال 2026 میلادی (24 شهریور تا 3 مهر 1405)، ارمنستان به صورت موقت از دسترسی به گاز صادراتی خط لوله روسیه محروم شد. با وجود این توقف موقت، هیچ‌گونه قطعی برای مصرف خانگی شهروندان و بخش‌های صنعتی پیش‌بینی نمی‌شود، زیرا ارمنستان از ذخایر کافی برای تامین نیازهای خود در چنین دوره کوتاهی برخوردار است. با این حال، وقوع چنین رخدادی بار دیگر توجه کارشناسان را به ساختار تامین انرژی ایروان معطوف ساخته است: ارمنستان به چه میزان گاز نیاز دارد، این سوخت را از چه کشورهایی و با چه قیمتی تامین می‌کند، خطوط انتقال آن چگونه طراحی شده‌اند و این کشور چه ظرفیت‌هایی برای ذخیره‌سازی سوخت در اختیار دارد؟ فقدان منابع داخلی و وابستگی 100 درصدی به واردات بر اساس جدیدترین داده‌های رسمی تا سال 2026 میلادی، ارمنستان هیچ‌گونه ذخایر اثبات‌شده گاز طبیعی در قلمرو خود ندارد. این واقعیت نشان می‌دهد که ارمنستان یک واردکننده صددرصدی بوده و برای رفع نیازهای خود، کاملاً به واردات از کشورهای پیرامونی وابسته است. بر پایه گزارش‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)، گاز طبیعی سهمی معادل 57.5 درصد از کل سبد انرژی مصرفی ارمنستان را تشکیل می‌دهد. این منبع حیاتی به صورت گسترده در گرمایش منازل، نیروگاه‌های حرارتی تولید برق، صنایع گوناگون و سیستم‌های خدمات شهری مصرف می‌شود. محاسبات این نهاد بین‌المللی در بازه زمانی سال‌های 2021 تا 2024 میلادی نشان می‌دهد که میانگین مصرف سالانه گاز ارمنستان رقمی بین 2.6 تا 2.7 میلیارد مترمکعب بوده است. سایه سنگین‌ تعرفه‌ها برسر سرمایه‌گذاری‌های کره جنوبی در آمریکا سهم روسیه و ایران در سبد تامین گاز ارمنستان ارمنستان گاز مورد نیاز خود را منحصراً از دو همسایه منطقه‌ای یعنی روسیه و ایران تامین می‌کند. روسیه به عنوان تامین‌کننده سنتی حدود 84 درصد و جمهوری اسلامی ایران 16 درصد از کل واردات گاز ارمنستان را در اختیار دارند. آمارهای رسمی پژوهشگاه انرژی ارمنستان برای سال 2024 میلادی نشان می‌دهد که در این سال، روسیه حدود 2.3 میلیارد مترمکعب و ایران رقمی بالغ بر 450 میلیون مترمکعب گاز طبیعی به ارمنستان صادر کردند. در سال 2025 میلادی این توازن اندکی تغییر کرد؛ سهم گاز روسیه در سبد وارداتی ایروان تا سطح 82 درصد کاهش یافت، در حالی که سهم گاز صادراتی ایران با افزایشی معنادار به 18 درصد رسید. تفاوت سازوکار پرداخت؛ دلارهای روسیه در برابر تهاتر با ایران ارمنستان برای دریافت گاز از روسیه و ایران از دو الگوی کاملاً متمایز مالی و قراردادی پیروی می‌کند. در قبال گاز طبیعی روسیه، تسویه‌حساب‌ها به صورت نقدی و دلاری انجام می‌پذیرد. بر اساس توافقات، نرخ خرید هر هزار مترمکعب گاز از مسکو 177.5 دلار تعیین شده است؛ رقمی که موجب شد ارمنستان در سال 2024 حدود 408 میلیون دلار و در سال 2025 نزدیک به 395 میلیون دلار به روسیه پرداخت کند. در نقطه مقابل، ارمنستان بابت گاز وارداتی از ایران وجه نقدی نمی‌پردازد، بلکه مبادلات دو کشور بر پایه توافق راهبردی تهاتر «گاز در برابر برق» سازمان‌دهی شده است. این سازوکار که بیش از 15 سال سابقه اجرا دارد، در سال 2023 میلادی تا افق سال 2030 تمدید شد. در این چارچوب، ایران گاز طبیعی را به ارمنستان ارسال کرده و نیروگاه‌های ارمنستان با تبدیل آن به الکتریسیته، 67 تا 75 درصد برق تولیدی را به ایران بازمی‌گردانند و 25 تا 33 درصد مابقی در شبکه داخلی ارمنستان باقی می‌ماند. تعرفه‌های گاز مصرفی برای مشترکین خانگی در بخش توزیع خرد و مصارف شهری، بهای حامل‌های انرژی توسط نهادهای حاکمیتی تعیین و تنظیم می‌شود. بر اساس اطلاعات تارنمای کمیسیون تنظیم مقررات خدمات عمومی ارمنستان، در سال 2026 میلادی نرخ هر مترمکعب گاز طبیعی برای مشترکین خانگی حدود 144 درام (معادل اندکی بیش از 33 روبل روسیه) تعیین شده است. این کمیسیون مسیولیت قیمت‌گذاری رسمی و نظارت بر نرخ توزیع گاز برای شهروندان را بر عهده دارد. سایه سنگین بحران گاز بر صنعت سرامیک بنگلادش خطوط انتقال و سلطه انحصاری شرکت گازپروم ارمنستان واردات، انتقال و توزیع گاز در سراسر ارمنستان در انحصار شرکت «گازپروم ارمنستان» است که 100 درصد سهام آن به شرکت روسی گازپروم تعلق دارد. این شرکت اپراتور انحصاری زیرساخت‌های گازی کشور و فروشنده مستقیم سوخت به مصرف‌کنندگان نهایی به شمار می‌رود. گاز روسیه از طریق خط لوله 612 کیلومتری «شمال قفقاز - ماورای قفقاز» با عبور از خاک گرجستان وارد ارمنستان می‌شود. این خط لوله از شهر موزدوک در اوستیای شمالی آغاز شده و به شهر ایروان ختم می شود. توقف مقطعی صادرات گاز روسیه در سپتامبر 2026 نیز ناشی از تعمیرات فنی بر روی همین خط لوله بوده است. در سوی دیگر، گاز صادراتی ایران از طریق خط لوله 140 کیلومتری «ایران - ارمنستان» منتقل می‌شود که تبریز را به منطقه مرزی مغری متصل می‌سازد. ظرفیت اسمی این خط لوله سالانه 1.1 میلیارد مترمکعب است و مدیریت بخش مستقر در خاک ارمنستان نیز تحت نظارت شرکت گازپروم ارمنستان اداره می‌شود. انبار زیرزمینی آبوویان؛ ضربه‌گیر استراتژیک سوخت ارمنستان تنها یک مجتمع ذخیره‌سازی دارد که انبار زیرزمینی «آبوویان» نام داشته و در 10 کیلومتری شهر ایروان واقع شده است. حداکثر ظرفیت این مخزن زیرزمینی 140 میلیون مترمکعب است که رقمی معادل حدود 5 درصد از کل تقاضای سالانه کشور را پوشش می‌دهد. گاز ذخیره‌شده در آبوویان یک اندوخته حیاتی برای شرایط اضطراری، جبران نوسانات فصلی تقاضا و مدیریت وقفه‌های کوتاه‌مدت در شبکه، مانند وقفه سپتامبر 2026، به شمار می‌رود. مدیریت این تاسیسات نیز در انحصار شرکت گازپروم ارمنستان قرار دارد. تاکتیک جدید روسیه برای دور زدن تحریم‌های نفتی جایگاه راهبردی ایران در موازنه امنیت انرژی ارمنستان بررسی ساختار تامین گاز ارمنستان نشان می‌دهد که وابستگی کامل به واردات، چالش‌های محسوسی را برای ایروان ایجاد کرده است. در این میان، پیوند انرژی با ایران از طریق خط لوله تبریز - مغری و مدل موفق تهاتر «گاز در برابر برق»، به عنوان یک مولفه پایدار در موازنه امنیت انرژی ارمنستان عمل می‌کند. با توجه به ظرفیت‌های استفاده‌نشده این خط لوله، گسترش تعاملات با ایران مطمین‌ترین راهکار برای تنوع‌بخشی به مبادی سوخت ارمنستان خواهد بود. انتهای پیام/