سقوط آزاد شمارگان نشر کودک و نوجوان؛ یک نسخه به ازای هر 2.5 نفر!

فرهنگی به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، بر اساس آمارهای رسمی منتشر شده از وضعیت نشر در 6 ماهه نخست سال، حوزه کتاب‌های کودک و نوجوان همچنان به عنوان یکی از حوزه‌های مهم و پرعناوین تولید محتوا در کشور به شمار می‌رود، آمارها نشان می‌دهد در حوزه کودک و نوجوان، 7 هزار و 266 عنوان کتاب از ابتدای فروردین تا پایان شهریور 1405 منتشر شده است. از مجموع این 7 هزار و 266 عنوان منتشرشده، 4 هزار و 370 عنوان تالیفی و 2 هزار و 896 عنوان ترجمه بوده است. سهم ترجمه در این بخش به مرز 40 درصد نزدیک شده است؛ آماری تامل‌برانگیز که نشان می‌دهد نزدیک به نیمی از ویترین کتاب‌فروشی‌ها با محصولات وارداتی پر می‌شود. در این حوزه، شمار کتاب‌های چاپ اول 3 هزار و 949 عنوان و شمار تجدیدچاپی‌ها 3 هزار و 317 عنوان ثبت شده است. نزدیکی معنادار آمار چاپ اول و تجدید چاپ اگرچه در نگاه نخست از پویایی این بخش حکایت دارد، اما در لایه‌های زیرین، گویای واقعیتی دیگر است. بخش عمده‌ای از این تجدیدچاپ‌ها به بازنشر چندباره رمان‌های چندجلدی، مجموعه‌های عامه‌پسند و فانتزی‌های امتحان‌پس‌داده غربی اختصاص دارد؛ آثاری که به دلیل نبود قانون کپی‌رایت، دست ناشر را برای ترجمه‌های موازی و بدون پرداخت حق امتیاز باز گذاشته و هزینه‌های تولید را به‌شدت کاهش می‌دهد. این چرخه عملاً عرصه رقابت را برای نویسندگان و تصویرگران متعهد داخلی ناهموار کرده است؛ هنرمندانی که در رقابت نابرابر با غول‌های داستان‌پردازی و استودیوهای تصویرگری تجاری، دست‌تنها مانده‌اند. سقوط آزاد شمارگان در یک دهه اخیر؛ انقباض ویترین در برابر رشد عناوین نگاهی به روند تطبیقی آمار نشر کودک و نوجوان در یک دهه اخیر، حقیقت نگران‌کننده‌تری را آشکار می‌کند. در اوایل دهه 90، میانگین شمارگان کتاب‌های این رده سنی عمدتاً بین 3 تا 5 هزار نسخه در نوسان بود و کتاب‌های شاخص به‌راحتی به شمارگان 10 هزار تایی دست می‌یافتند. اما با گذشت یک دهه، آمارها نشان می‌دهد که با وجود رشد ظاهری تعداد عناوین ثبت‌شده، میانگین شمارگان بیش از 60 تا 70 درصد افت کرده و امروز به هزار و 117 نسخه رسیده است؛ رقمی که با در نظر گرفتن خوداظهاری‌های کاذب ناشران برای بسیاری از کتاب‌های چاپ اول حتی به زیر 500 نسخه می‌رسد. تسخیر قفسه‌ها با مانگا، کمیک و فانتزی‌های ترجمه‌ای پدیده محسوس سال‌های اخیر بازار کتاب نوجوان، هجوم بی‌سابقه مانگا یا همان کمیک‌های ژاپنی، کمیک‌استریپ‌های غربی و رمان‌های فانتزی تاریک و گوتیک است. نگاهی به بخش نوجوان در نمایشگاه‌های کتاب و قفسه کتاب‌فروشی‌ها نشان می‌دهد که این دسته‌بندی‌ها به پرفروش‌ترین و پرمخاطب‌ترین آثار بازار بدل شده‌اند. دلیل استقبال نوجوانان روشن است، ریتم سریع، هم‌پیوندی با انیمیشن‌ها و بازی‌های رایانه‌ای، کشش تعلیق‌آمیز و البته محوریت تصویر در انتقال پیام. اما روی دیگر این سکه، انتقال خام و بی‌واسطه جهان‌بینی، نمادهای زیستی و فرهنگ وارداتی است. بخش قابل‌توجهی از این آثار، ترویج‌کننده پوچ‌گرایی، اصالت لذت، فردگرایی افراطی، روابط افسارگسیخته و فضاهای تیره‌وتار ذهنی هستند. کودک یا نوجوانی که در دوره طلایی شکل‌گیری هویت، پیوسته با این الگوهای بصری و روایی مانوس می‌شود، ناخودآگاه از زیست‌بوم فرهنگی، باورها، تجربه‌های زیسته، تاریخ و اسطوره‌های کهن و مفاهیم اخلاقی جامعه خود بیگانه خواهد شد؛ تا جایی که دیگر قهرمانان ملی یا اساطیر شاهنامه برای او هیچ جذابیتی در مقایسه با فانتزی‌های غربی یا کاراکترهای شرقی نخواهند داشت. مسیله اینجاست که صورت‌مسیله را نباید با طرد یا نادیده گرفتن فرم‌های نوین پاک کرد. مانگا و کمیک صرفاً یک رسانه و قالب روایی‌اند، نه ذاتاً حامل محتوای ضدفرهنگی. غفلت اصلی، از جانب مدیریت فرهنگی ما بوده که این قالب‌های به‌شدت جذاب و اثرگذار را در انحصار ترجمه رها کرده است. گزارش تسنیم از آمار انتشار کتاب‌ کودک و نوجوان در سال 1402 فرهنگ ایرانی از پشتوانه‌ای غنی از میراث ادبی شامل قصص پرکشش قرآن و متون عرفانی تا گنجینه‌های حماسی شاهنامه، منطق‌الطیر، هزار و یک‌شب و همچنین حماسه‌های معاصر دفاع مقدس برخوردار است؛ ظرفیتی بی‌نهایت غنی برای تبدیل شدن به پی‌رنگ‌های فانتزی و ماجراجویانه. به باور کارشناسان اگر اقتصاد نشر کودک و نهادهای حاکمیتی به این سمت حرکت کنند، پتانسیل جهش فوق‌العاده‌ای در این حوزه وجود دارد. بازآفرینی اسطوره‌های ایرانی و الگوهای مقاومت و قهرمانی در قالب گرافیک‌نوول‌ها و فانتزی‌های تصویری استاندارد، نه‌تنها نوجوان ایرانی را از مصرف‌کننده صرف الگوهای هالیوودی و شرقی خارج می‌کند، بلکه می‌تواند بازارهای منطقه‌ای و حوزه تمدنی زبان فارسی را نیز فتح کند. یک نسخه کتاب به‌ازای هر 2.5 کودک ایرانی میانگین شمارگان حوزه کودک و نوجوان هزار و 117 نسخه و مجموع نسخه‌های چاپ‌شده 8 میلیون و 552 هزار و 109 جلد بوده است. این یعنی برای جامعه حدود 21 میلیون نفری کودکان و نوجوانان کشور (زیر 15 سال)، در طول یک نیم‌سال به‌ازای هر 2.5 نفر تنها یک نسخه کتاب به چاپ رسیده است. میانگین شمارگان هزار و 117 نسخه‌ای و نسبت تجدید چاپ به چاپ اول، به‌روشنی حکایت از آن دارد که این رده سنی همچنان فعال‌ترین و اقتصادی‌ترین محور بازار نشر است؛ چرا که خانواده‌ها با وجود تمام تنگناهای معیشتی، هزینه برای کتاب و آینده فکری فرزندان را جزو معدود اولویت‌های تغییرناپذیر سبد مصرفی قرار می‌دهند. با وجود این، انتشار تنها 8 میلیون و 552 هزار نسخه کتاب برای 21 میلیون کودک و نوجوان، یک زنگ خطر جدی محسوب می‌شود؛ آن هم در عصر حاکمیت بازی‌های ویدیویی، شبکه‌های اجتماعی و جذابیت‌های بصری دنیای دیجیتال که کتاب‌خوانی اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند. این سرانه محدود، توزیع جغرافیایی عادلانه‌ای هم ندارد. بخش اعظم این شمارگان در ویترین‌های پایتخت و کلان‌شهرها به نمایش درمی‌آید و مدارس، کانون‌ها و کتابخانه‌های مناطق محروم و روستاها عملاً از تازه‌های نشر محروم می‌مانند. از سوی دیگر، ریشه بخشی از افت سرانه مطالعه و توزیع نامتوازن آن را باید در جهش هزینه‌های تولید جست‌وجو کرد. کتاب کودک به دلیل نیاز مبرم به کاغذ مرغوب، چاپ تمام‌رنگی، تصویرگری‌های پرهزینه و صحافی، در زمره آسیب‌پذیرترین بخش‌های نشر در برابر نوسانات بازار کاغذ و ملزومات چاپ قرار دارد. هر بار افزایش قیمت مواد اولیه، به‌طور مستقیم بر قیمت پشت جلد اثر می‌گذارد و خانواده‌های طبقه متوسط و فرودست را ناگزیر به حذف یا تقلیل سهم کتاب می‌کند. به نظر می‌رسد که ادبیات کودک و نوجوان در نقطه عطف حساسی به سر می‌برد؛ استمرار روند فعلی یعنی تسلیم قفسه‌ها به فانتزی‌های ترجمه‌ای، کاهش روزافزون شمارگان و جدایی مخاطب نوجوان از ریشه‌های ملی و آیینی، زنگ خطری برای مدیران فرهنگی است. عبور از این بحران، نیازمند بازنگری در سیاست‌گذاری‌های فرهنگی و اقداماتی است که بتواند این بازار پررونق را از مصرف‌زدگی نجات داده و آن را به موتور محرک هویت‌سازی برای نسل فردا تبدیل کند. تجربه انتشار چند کار تازه در قالب فانتزی و کمیک‌استریپ مانند آثار حمیدرضا شاه‌آبادی یا کمیک‌های ایلیا در سال‌های اخیر در ایران نشان داد که مسیله مخاطب نوجوان، عدم تمایل به محتوای بومی نیست، بلکه بیزاری از لحن‌های شعارزده، نصیحت‌گرایانه و قالب‌های کهنه است. متون شاهنامه، منطق‌الطیر، هزار و یک‌شب و حماسه‌های واقعی دفاع مقدس و دانشمندان کشور، ظرفیت‌های بی‌نظیری از ماجراجویی، شجاعت، فداکاری و ابعاد فراواقعی (فانتزی) دارند. آنچه نیاز است، شکستن قالب‌های خشک و بازنویسی این روایت‌ها با ابزار روز، یعنی خلق رمان‌های گرافیکی حماسی و مانگاهایی با قهرمانان بومی است؛ قالبی که نشان دهد شجاعت رستم، آرش یا دلاوران مقاومت، می‌تواند برای نوجوان دهه 80 و 90 بسیار پرکشش‌تر از کاراکترهای پوشالی مارول یا انیمه‌های ژاپنی باشد. انتهای پیام/