مسجد؛ از محراب عبادت تا محور بعثت مردم

حجت‌الاسلام والمسلمین کمال خداداده در یادداشتی به مناسبت روز جهانی مسجد نوشت؛ مسجد در منطق اسلام، صرفاً یک بنای عبادی یا محل برگزاری مناسک دینی نیست؛ نهادی زنده، مردم‌پایه و تمدن‌ساز است. از آغاز شکل‌گیری جامعۀ اسلامی، مسجد نقطۀ اتصال ایمان، مردم و مسیولیت اجتماعی بوده است. وقتی رسول گرامی اسلام(ص) پس از هجرت به مدینه، مسجدالنبی(ص) را بنا نهادند، تنها محلی برای اقامۀ نماز تاسیس نکردند؛ قلب تپندۀ جامعۀ اسلامی را شکل دادند. مسجد محل عبادت بود و در همان حال، مرکز آموزش، تربیت، مشورت، قضاوت، حل مسایل مردم، تبیین حقایق و سامان‌دهی امور جامعه به‌شمار می‌رفت. در مسجد، انسان هم به خدا نزدیک می‌شد و هم برای ایفای نقش در جامعه آماده می‌گردید. مسجد، محل تربیت انسان مومنِ مسیول بود؛ انسانی که ایمان خود را در میدان خدمت، مجاهدت، همدلی و دفاع از حق معنا می‌کرد. این حقیقت در سیرۀ امیرالمومنین علی(ع) نیز به‌روشنی دیده می‌شود. مسجد در حکومت علوی، محل حضور مردم، تبیین معارف، روشنگری، بیان حق، رسیدگی به امور جامعه و تقویت وحدت امت اسلامی بود. در نگاه اهل‌بیت(ع)، مسجد هیچ‌گاه فضایی جدا از متن زندگی مردم نبود؛ بلکه بستری برای ساختن انسان و سامان دادن جامعه به‌شمار می‌رفت. بر همین اساس، مسجد در فرهنگ اسلامی با بسیاری از اماکن عبادی در دیگر ادیان تفاوتی بنیادین دارد. مسجد صرفاً محل انجام آیین‌های عبادی نیست که انسان پس از پایان مناسک، زندگی اجتماعی خود را در جایی دیگر دنبال کند. مسجد در اسلام، هم خانۀ خداست و هم خانۀ مردم؛ هم محل اتصال خلق با خالق است و هم پایگاه خدمت به خلق خدا؛ هم محراب عبادت است و هم میدان مسیولیت.