خبری
·
نبرد نفسگیر برای نجات آخرین یوزهای ایران
وقتی جاده تهران ـ مشهد به خط مقدم حفاظت از یوز آسیایی تبدیل میشود.
استانها
به گزارش خبرگزاری تسنیم از سمنان، محور عباسآباد J میامی در شرق استان سمنان، بخشی از شاهراه تهران ـ مشهد است؛ مسیری که سالانه میلیونها خودرو از آن عبور میکنند و در مناسبتهای مذهبی، تعطیلات و ایام اوج سفر، حجم تردد در آن به شکل محسوسی افزایش مییابد. اما این جاده تنها یک مسیر ترانزیتی نیست؛ بخشهایی از آن از میان یکی از حساسترین زیستگاههای حیاتوحش ایران عبور میکند؛ جایی که کارشناسان از آن بهعنوان آخرین زیستگاه زادآور یوز آسیایی در جهان یاد میکنند.
همین همپوشانی میان یک کریدور پرتردد حملونقل و یک کریدور حیاتی حیاتوحش، سالهاست به یکی از پیچیدهترین چالشهای حفاظت از یوز آسیایی در ایران تبدیل شده است. هر بار که موج سفرها افزایش مییابد، نگرانی محیطبانان نیز بیشتر میشود؛ زیرا افزایش تعداد خودروها، به معنای افزایش احتمال برخورد با گونههایی است که برای عبور از دو سوی زیستگاه، ناچار به عبور از این محور هستند.
طی سالهای گذشته، نام محور عباسآباد ـ میامی بارها نه به دلیل ویژگیهای حملونقلی، بلکه به واسطه ثبت چندین مورد مرگ یوز آسیایی بر اثر تصادف در رسانهها مطرح شده است. این رخدادها، علاوه بر آنکه خسارتی جبرانناپذیر به یکی از کمیابترین گونههای جانوری جهان وارد کرد، نشان داد توسعه زیرساختهای حملونقل بدون در نظر گرفتن الزامات زیستمحیطی، میتواند پیامدهایی فراتر از مرگ چند حیوان داشته باشد؛ پیامدهایی که مستقیماً آینده یک زیرگونه در آستانه انقراض را تهدید میکند.
در چنین شرایطی، همزمان با افزایش تردد زایران در مسیر مشهد، ادارهکل حفاظت محیط زیست استان سمنان از آغاز طرحی ویژه برای پایش شبانهروزی این محور خبر داده است؛ طرحی که تنها به استقرار چند محیطبان محدود نیست و با مشارکت نیروهایی از هفت استان کشور، پلیس راه، همیاران محیطزیست و داوطلبان مردمی اجرا میشود.
سعید یوسفپور، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان، میگوید این طرح از 15 تیرماه با هدف کاهش تلفات جادهای یوزپلنگ آسیایی و دیگر گونههای حیاتوحش آغاز شده و تا پایان موج سفرها ادامه خواهد داشت. به گفته او، افزایش حجم تردد خودروها همزمان با مراسم تشییع، احتمال برخورد با گونههای حیاتوحش را افزایش میدهد و به همین دلیل، نیروهای محیطزیست با همکاری پلیس راه بهصورت شبانهروزی در طول مسیر مستقر شدهاند تا علاوه بر پایش مستمر، اطلاعرسانی و اقدامات پیشگیرانه را نیز انجام دهند.
اما اهمیت این طرح تنها به حضور نیروهای حفاظتی خلاصه نمیشود. برای نخستین بار، ادارههای کل حفاظت محیط زیست استانهای خراسان رضوی، خراسان شمالی، تهران، اصفهان، چهارمحال و بختیاری، همدان و لرستان در کنار استان سمنان، ظرفیت انسانی خود را برای اجرای یک ماموریت مشترک به میدان آوردهاند؛ اقدامی که نشان میدهد حفاظت از یوز آسیایی دیگر یک دغدغه استانی نیست، بلکه به موضوعی ملی تبدیل شده است.
کارشناسان محیطزیست معتقدند این همگرایی، پیامی فراتر از یک عملیات مقطعی دارد. تا چند سال پیش، اغلب برنامههای حفاظتی در محدوده هر استان تعریف میشد، اما زیستگاه یوز و مسیرهای جابهجایی آن، مرزهای اداری را نمیشناسد. از این رو، حفاظت موثر از این گونه تنها زمانی امکانپذیر است که دستگاههای مختلف و استانهای همجوار نیز در کنار یکدیگر قرار گیرند.
با این حال، پرسش اصلی همچنان پابرجاست؛ آیا افزایش گشتهای جادهای و حضور محیطبانان میتواند به تنهایی از تکرار حوادث گذشته جلوگیری کند؟
بسیاری از متخصصان پاسخ منفی میدهند. از نگاه آنان، پایش شبانهروزی اگرچه اقدامی ضروری است، اما تنها یکی از حلقههای زنجیره حفاظت به شمار میرود. کاهش سرعت خودروها، تکمیل فنسکشی، ایجاد گذرگاههای ایمن حیاتوحش، نصب سامانههای هوشمند هشدار، فرهنگسازی برای رانندگان و استمرار تامین اعتبار، اقداماتی هستند که باید همزمان دنبال شوند تا احتمال برخورد خودروها با یوز آسیایی به حداقل برسد.
تجربه کشورهای مختلف نیز نشان میدهد که موفقیت در کاهش تلفات جادهای حیاتوحش، حاصل اجرای همزمان مجموعهای از اقدامات مهندسی، حفاظتی و آموزشی است، نه صرفاً افزایش حضور نیروهای اجرایی. از همین رو، کارشناسان امیدوارند طرح مشترک هفت استان، آغازی برای شکلگیری یک الگوی پایدار در مدیریت کریدورهای حیاتوحش ایران باشد؛ الگویی که بتواند نهتنها از یوز آسیایی، بلکه از دیگر گونههای در معرض خطر نیز حفاظت کند.
روزهایی که هزاران خودرو بیوقفه از دل دشتهای توران عبور میکنند، محیطبانان چشم از جاده برنمیدارند. آنان خوب میدانند که در این مسیر، گاهی تنها چند ثانیه کاهش سرعت یا یک هشدار بهموقع، میتواند تفاوت میان ادامه حیات یک یوز و ثبت نام دیگری در فهرست تلفات جادهای باشد.این بخش، زمینه و اهمیت موضوع را میسازد. در بخش دوم، بهجای ادامه صرف خبر، وارد تحلیل عمیقتر میشویم: سابقه تصادفات یوز در این محور، اقدامات انجامشده در سالهای اخیر (فنس، گذرگاه، دوربین و پایش)، نقاط ضعف، تجربههای جهانی و اینکه آیا این طرح میتواند به یک الگوی دایمی برای حفاظت از یوز آسیایی تبدیل شود یا خیر. این دقیقاً همان چیزی است که گزارش را به سبک رویترز نزدیک میکند.
از واکنشهای مقطعی تا مدیریت پایدار؛ آیا این بار شرایط تغییر میکند؟
اگرچه آغاز پایش شبانهروزی محور عباسآباد–میامی با مشارکت هفت استان، یکی از گستردهترین برنامههای حفاظتی سالهای اخیر برای یوز آسیایی به شمار میرود، اما کارشناسان معتقدند موفقیت این طرح زمانی قابل ارزیابی خواهد بود که به بخشی از یک برنامه دایمی برای مدیریت کریدورهای حیاتوحش تبدیل شود، نه صرفاً اقدامی متناسب با افزایش تردد در یک مقطع زمانی خاص.
مرگ یوزهای آسیایی در جادههای کشور موضوع تازهای نیست. در بیش از یک دهه گذشته، محور عباسآباد–میامی بارها شاهد تصادف با این گونه در معرض انقراض بوده و همین مسیله باعث شد این مسیر به یکی از شناختهشدهترین نقاط بحرانی حیاتوحش ایران تبدیل شود. هر حادثه، علاوه بر کاهش جمعیت اندک یوزهای باقیمانده، بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که چگونه میتوان میان توسعه شبکه حملونقل و حفاظت از تنوع زیستی تعادل برقرار کرد.
در سالهای اخیر، اقداماتی مانند نصب فنس در بخشهایی از محور، ایجاد گذرگاههای حیاتوحش، کاهش سرعت مجاز در نقاط حساس، نصب تابلوهای هشدار، افزایش دوربینهای پایش و استقرار محیطبانان در دستور کار قرار گرفته است. این اقدامات اگرچه از نگاه متخصصان گامی رو به جلو محسوب میشود، اما هنوز برای حذف کامل خطر کافی نیست؛ زیرا رفتار یوزها، گستردگی زیستگاه و حجم بالای تردد در این محور، مدیریت آن را به ماموریتی پیچیده تبدیل کرده است.
کارشناسان حوزه حملونقل و محیطزیست در مطالعات مختلف تاکید کردهاند که کاهش تلفات حیاتوحش در جادهها تنها زمانی امکانپذیر است که مجموعهای از اقدامات بهصورت همزمان اجرا شود؛ از طراحی مهندسی مسیر و هدایت حیاتوحش به گذرگاههای ایمن گرفته تا پایش هوشمند، آموزش رانندگان و اعمال دقیق قوانین راهنمایی و رانندگی. تجربه کشورهایی مانند کانادا، آمریکا و هلند نیز نشان میدهد که گذرگاههای استاندارد حیاتوحش در کنار فنسکشی هدفمند، توانستهاند میزان برخورد خودروها با گونههای جانوری را به شکل محسوسی کاهش دهند.
در ایران نیز بسیاری از کارشناسان معتقدند که محور عباسآباد–میامی میتواند به نخستین نمونه موفق مدیریت علمی یک کریدور حیاتوحش تبدیل شود؛ مشروط بر آنکه برنامههای حفاظتی محدود به دورههای پررفتوآمد نباشد و تامین اعتبار، نگهداری تجهیزات، حضور مستمر نیروهای حفاظتی و ارزیابی نتایج، در تمام طول سال ادامه یابد.
حفاظت از یوز، بدون همراهی مردم ممکن نیست
در کنار اقدامات فنی، آنچه مسیولان محیطزیست بیش از هر چیز بر آن تاکید دارند، نقش مردم و بهویژه رانندگان است. سعید یوسفپور، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان سمنان، از رانندگان خواسته است هنگام عبور از محور عباسآباد–میامی، با رعایت سرعت مجاز، توجه به علایم هشداردهنده و حفظ هوشیاری، محیطبانان را در حفاظت از یوز آسیایی همراهی کنند.
ین درخواست، صرفاً یک توصیه اخلاقی نیست. بررسی بسیاری از تصادفهای ثبتشده نشان میدهد که سرعت بالا، کاهش میدان دید در شب و بیتوجهی به علایم هشداردهنده، از عوامل اصلی برخورد خودروها با حیاتوحش بوده است. به همین دلیل، حتی پیشرفتهترین تجهیزات حفاظتی نیز بدون همکاری رانندگان، کارایی کامل نخواهند داشت.
از سوی دیگر، حضور سازمانهای مردمنهاد، داوطلبان محیطزیست و رسانهها نیز در سالهای اخیر نقش مهمی در افزایش حساسیت عمومی نسبت به سرنوشت یوز آسیایی داشته است. موضوعی که شاید یک دهه پیش تنها دغدغه گروهی محدود از کارشناسان بود، امروز به یکی از شناختهشدهترین مسایل محیطزیستی کشور تبدیل شده است؛ تغییری که میتواند زمینهساز حمایت بیشتر از برنامههای حفاظتی باشد.
مسیر مشهد؛ آزمونی برای حفاظت از یک میراث جهانی
امسال، افزایش تردد ناشی از حضور زایران در مراسم وداع و تشییع «رهبر شهید» اهمیت این محور را دوچندان کرده است. میلیونها نفر از استانهای مختلف برای رسیدن به مشهد از همین مسیر عبور میکنند و همین موضوع، مسیولیت دستگاههای اجرایی را سنگینتر کرده است.
طرح مشترک هفت استان را میتوان پاسخی به این شرایط ویژه دانست؛ پاسخی که نشان میدهد در مواقع حساس، امکان همافزایی میان استانها و دستگاههای مختلف وجود دارد. اما ارزش واقعی این تجربه، زمانی مشخص خواهد شد که دستاوردهای آن پس از پایان موج سفرها نیز حفظ شود و به برنامهای دایمی برای حفاظت از کریدورهای حیاتوحش کشور تبدیل شود.
یوز آسیایی امروز تنها یک گونه جانوری در معرض انقراض نیست؛ نمادی از وضعیت شکننده تنوع زیستی ایران است. هر یوزی که در جاده جان خود را از دست میدهد، تنها یک تلفات آماری نیست، بلکه بخشی از سرمایه طبیعی کشوری است که آخرین مسیولیت جهانی برای حفاظت از این زیرگونه را بر عهده دارد.
شاید به همین دلیل است که این روزها، در کنار کاروانهای زایرانی که راهی مشهد هستند، گروه دیگری نیز بیوقفه در همان جاده حضور دارند؛ محیطبانانی که ماموریتشان نه هدایت مسافران، بلکه حفاظت از آخرین بازماندگان یوز آسیایی است. اگر این همگرایی ملی بتواند حتی جان یک یوز را نجات دهد، ارزش آن فراتر از یک عملیات چندروزه خواهد بود؛ زیرا برای گونهای که جمعیتش به چند ده فرد محدود شده، گاهی نجات یک فرد، به معنای حفظ امید برای بقای یک نسل است.
در شرایطی که توران همچنان آخرین زیستگاه زادآور یوز آسیایی در جهان به شمار میرود، هر اقدام پیشگیرانه برای کاهش تلفات جادهای میتواند فرصتی تازه برای بقای این گونه ارزشمند باشد؛ گونهای که آینده آن، بیش از هر زمان دیگری به تصمیمهای امروز و رفتار میلیونها رانندهای وابسته است که از جادههای شرق سمنان عبور میکنند.
انتهای پیام/363/.
1 بازدید
منبع اصلی ↗