چرخش استراتژیک کرملین به سوی قاره سیاه

به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد-محمد حسین باقی: ولادیمیر پوتین، رییس جمهور روسیه، در جریان میزبانی از سومین «نشست سران روسیه و آفریقا» در مسکو ۲۸ و ۲۹ اکتبر ۲۰۲۶ (۶ و ۷ آبان ۱۴۰۵)، کشورش را شریکی بهتر برای آفریقا در مقایسه با غرب به تصویر کشید؛ غربی که به گفته وی در حال بهره کشی از منابع قاره، حفظ رویکرد استعماری و استفاده از بدهی برای مهار توسعه آفریقاست. پوتین مدعی شد روسیه مدل متفاوتی از همکاری را ارایه می دهد؛ مدلی که به هر دو طرف اجازه می دهد از طریق پیوندهای نزدیک تر در تجارت و فناوری به شکوفایی برسند. «نیمی پرنس ویل» در گزارشی برای سی ان ان نوشت، پوتین گفت: «تجارت ما درگیر بهره کشیِ غارتگرانه و نو استعماری از منابع طبیعی و انسانی نمی شود». وی افزود که شرکت های روسی از ایجاد اشتغال محلی و درآمدهای مالیاتی در آفریقا حمایت می کنند. به گفته «یوری اوشاکوف»، دستیار کرملین، هییت هایی از ۴۸ کشور از مجموع ۵۴ کشور آفریقایی در این گردهمایی دو روزه شرکت کردند. ۲۲ کشور در سطح سران کشورها (روسای جمهور و نخست وزیران) نمایندگی داشتند، در حالی که این رقم در نشست سال ۲۰۲۳ برابر با ۱۷ کشور و در نخستین نشست در سال ۲۰۱۹ برابر با ۴۳ کشور بود. چنین نمایشی از حضور به مسکو کمک می کند تا با انزوای بین المللی فزاینده خود در برابر تحریم های تنبیهی غرب مقابله کند. «ویل براون»، متخصص سیاست گذاری آفریقا در «شورای اروپایی روابط خارجی»، می گوید تصاویر پوتین در کنار رهبران آفریقایی ممکن است بیش از آنچه در نشست بر سر آن توافق شده اهمیت داشته باشد؛ زیرا این تصاویر می توانند توسط شبکه های نفوذ روسیه برای شکل دهی به ادراکات در سراسر آفریقا و «جنوب جهانی» مورد استفاده گیرند. براون به سی ان ان گفت: «داستان و روایتِ رسمیِ نشست، مهم ترین مسیله است». با این حال، دولت های آفریقایی صرفاً در حال انتخاب میان مسکو و غرب نیستند. «تیگیستی آمارِه»، مدیر برنامه آفریقا در اندیشکده «چتم هاوس»، رویکرد آن ها را «عدم تعهد متنوع» می نامد: یعنی حفظ پیوندها با چندین شریک به جای متعهد ماندن به یک اردوگاه خاص. او می گوید دلایل آن ها متفاوت است؛ برخی به دنبال پشتیبانی امنیتی هستند، برخی دیگر خواستار تامین محموله های کشاورزی، سرمایه گذاری در بخش انرژی، یا حمایت دیپلماتیک اند. براون می افزاید بسیاری از دولت ها نیز از رقابت های بین المللی به عنوان اهرمی برای «پوشش ریسک» و دریافت پیشنهادهای بهتر از شرکای غربی استفاده می کنند. پیوندهای امنیتی با نتایج متفاوت روسیه در مالی، بورکینافاسو و نیجر (جایی که دولت های نظامی پس از قطع رابطه با شرکای غربی به مسکو روی آوردند) جای پای خود را محکم کرده است. نقش نظامی روسیه از طریق «سپاه آفریقا» رشد کرده است؛ شبه نظامیانی که پس از شورش گروه مزدور واگنر علیه کرملین در سال ۲۰۲۳، بخش اعظم فعالیت های واگنر را بر عهده گرفتند. منطقه «ساحل» (کمربند نیمه خشک جنوب صحرای بزرگ) کانون اصلی تمرکز است. «آنا ایدا راک»، پژوهشگر آژانس تحقیقات دفاعی سوید، می گوید «سپاه آفریقا» حضوری رسمی در بورکینافاسو، جمهوری آفریقای مرکزی، گینه استوایی، لیبی، مالی و نیجر دارد. همچنین مربیان نظامی روسی در جمهوری کنگو، ماداگاسکار و توگو گزارش شده اند، هرچند ادعاها درباره توگو مورد مناقشه است. مسکو همچنین از طریق پیشنهاد ساخت یک پایگاه نیروی دریایی در سودان، به دنبال ایجاد پایگاهی در دریای سرخ است. گذار از «واگنر» به «سپاه آفریقا»، چیزی بیش از یک تغییر نام بود. نیروی جدید به طور علنی زیر نظر «وزارت دفاع» و «اطلاعات نظامی» روسیه فعالیت می کند. بسیاری از نیروها، همان مبارزان سابق واگنر هستند، اما «سپاه آفریقا» بیشتر بر آموزش، مشاوره و حفاظت از سایت های استراتژیک تمرکز دارد. واگنر همچنان در جمهوری آفریقای مرکزی فعال است؛ جایی که دولت آن در برابر این گذار و انتقال نیرو مقاومت کرده است. نتایج اما متفاوت بوده است. در مالی، نیروهای روسی به دولت کمک کردند تا شهر شمال شرقی «کیدال» را پس بگیرد، اما ناامنی وخیم تر و «سپاه آفریقا» متحمل تلفات سنگینی شده است. در بورکینافاسو، پرسنل روسی بر حفاظت از دولت در جریان بی ثباتی های سیاسی تمرکز کرده اند. نقش آن ها در نیجر محدودتر بوده است. در جمهوری آفریقای مرکزی، نیروهای روسی به حفظ دولت در قدرت کمک کردند، اما ناامنی همچنان پابرجاست. این توافق به دولت کمک کرده تا موقعیت خود را تثبیت کند، اما بسیاری از غیرنظامیان احساس امنیت نمی کنند. ردپای اقتصادی حضور سیاسی و امنیتی روسیه در آفریقا با حجم تجارت آن با این قاره همخوانی ندارد. حجم تجارت در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۷ میلیارد دلار برآورد شد که پایین تر از هدف گذاری ۴۰ میلیارد دلاری مسکو در سال ۲۰۱۹ بود. پوتین اکنون هدف جدیدی بالای ۵۰ میلیارد دلار تعیین کرده است. چین و اتحادیه اروپا شرکای تجاری به مراتب بزرگ تری برای آفریقا هستند. تجارت چین و آفریقا در سال ۲۰۲۵ به حدود ۳۴۸ میلیارد دلار رسید، در حالی که تجارت بین اتحادیه اروپا و آفریقا حدود ۳۹۵ میلیارد دلار بود. کشاورزی حوزه ای است که روسیه در آن پیوندهای تجاری قوی تری ایجاد کرده است. پوتین گفت روسیه ۱۳ میلیون تن محصولات کشاورزی در 9 ماهه نخست سال ۲۰۲۶ به آفریقا صادر کرده و بر تامین کودهای شیمیایی تاکید نمود. انرژی حوزه دیگری از همکاری است، هرچند پروژه ها در مراحل متفاوتی قرار دارند. شرکت دولتی هسته ای روسیه (روس اتم) در حال ساخت نیروگاه هسته ای «الضبعه» مصر است، در حالی که گفتگوها درباره نیروگاه های هسته ای شناور در سایر نقاط هنوز به مرحله ساخت نرسیده است. در این نشست، پوتین همچنین همکاری های دیجیتال و تولید داخلی داروها و واکسن ها را تبلیغ کرد. اما آمارِه می گوید تبدیل این پیشنهادات به نتایج ملموس نیازمند سرمایه گذاری، تاسیسات تولیدی و مهارت آموزی است. تسلیحات و سربازگیری اتیوپی نمونه ای از آن چیزی است که روسیه هنوز می تواند به لحاظ نظامی ارایه دهد. «آبی احمد»، نخست وزیر اتیوپی، در این نشست گفت که کشورش جنگنده های سوخو-۳۵ از روسیه دریافت کرده و چهار سامانه پدافند هوایی دوربرد اس-۴۰۰ نیز خریداری خواهد کرد. این توافق در حالی صورت می گیرد که تنش ها و درگیری های تجدیدشده در شمال اتیوپی، نگرانی ها را درباره احتمال بازگشت به یک منازعه گسترده تر افزایش داده است. این قرارداد شامل ۱۲ فروند هواپیما است. صادرکننده دولتی تسلیحات روسیه به رویترز گفت که دو فروند را تحویل داده است. ارزش قرارداد و جدول زمان بندی تحویل سامانه های اس-۴۰۰ افشا نشده است. «راک» به سی ان ان گفت این معامله نشان می دهد که مسکو می تواند وجود تحریم های غرب، تسلیحات پیشرفته تامین کند، اما خاطرنشان کرد که با توجه به تنش های بین قاهره و آدیس آبابا بر سر رود نیل، این امر می تواند باعث نگرانی مصر شود. صادرات تسلیحاتی روسیه به طور کلی به افول خود ادامه می دهد. «موسسه بین المللی پژوهش های صلح استکهلم» (سیپری) گزارش می دهد که صادرات روسیه بین دوره های ۲۰۱۶–۲۰۲۰ و ۲۰۲۱–۲۰۲۵ حدود ۶۴ درصد کاهش یافته است، در حالی که ایالات متحده و چین در میان بزرگ ترین تامین کنندگان جهان باقی مانده اند. پیوندهای نظامی نزدیک تر خطراتی نیز به همراه دارد. سازمان عفو بین الملل مواردی از افریقایی هایی را مستند کرده که ادعا می شود از طریق فریب، اجبار و فشار اقتصادی به روسیه پیوسته اند. عفو بین الملل اعلام کرد شرایط در بسیاری از موارد مصداق قاچاق انسان بوده است. سی ان ان با مردان آفریقایی مصاحبه کرد. آنها اعلام کردند که فریب خورده یا وادار به خدمت نظامی در روسیه شده و برای جنگ به اوکراین فرستاده شده اند. روسیه هرگونه دخالت در جذب غیرقانونی افریقایی ها را تکذیب کرده است. در ماه فوریه، سفارت روسیه در کنیا اعلام کرد که مقامات روسی هرگز در جذب غیرقانونی شهروندان کنیایی دخالت نداشته اند، در حالی که تاکید کرد اتباع خارجی می توانند به صورت داوطلبانه در نیروهای مسلح آن ثبت نام کنند. محاسبات آفریقا و وعده های مسکو این نشست به صدور یک بیانیه مشترک، توافقی در زمینه هوش مصنوعی غیرنظامی و یک برنامه اقدام روسیه و آفریقا برای سال های ۲۰۲۷–۲۰۲۹ منجر شد. کمیسیون اتحادیه آفریقا و روسیه همچنین یک برنامه همکاری امضا کردند که امنیت، تجارت، انرژی، کشاورزی، سلامت، آموزش و فناوری را پوشش می دهد. کمیسیون می گوید این یک چارچوب است، نه یک توافق نامه قانونی و الزام آور. آمارِه می گوید پیشرفت کار به این بستگی دارد که آیا تعهدات، بودجه، مسیولیت سازمانی شفاف و زمان بندی مشخص وجود دارد یا خیر. براون می گوید دولت های آفریقایی در حال هدایت مسیر خود در یک محیط بین المللی خشن هستند اما در حال یافتن راه هایی برای استفاده از آن به نفع خود، گسترش گزینه های خود و فشار بر شرکای قدیمی برای بهبود پیشنهادهایشان هستند. او می گوید: «آن ها دنیای به شدت خشنی را که در آن زندگی می کنیم و کارت هایی را که برای بازی در دست دارند، می بینند». پوتین ممکن است در حال جلب نظر آفریقا باشد، اما براون می گوید بسیاری از دولت های آفریقایی «کارت های بازی خود را بسیار با مهارت بازی می کنند». ترجمه: محمد حسین باقی