چرا در روز میلاد پیغمبر(ص) زیارت امام علی(ع) توصیه شده است؟

فرهنگی گروه فرهنگی خبرگزاری تسنیم – مریم مرتضوی؛ در تقویم اعمال عبادی ما، برای هفدهم ربیع‌الاول، یعنی روز میلاد با سعادت پیغمبر اسلام (ص)، یک دستورالعمل ویژه از سوی معصومین (ع) ثبت شده است: «خواندن زیارت مخصوص امیرالمومنین امام علی(ع)». در مواجهه با این دستور، ذهن مخاطب امروزی ممکن است بپرسد: چرا در روز تولد پیامبر(ص)، باید به سراغ زیارت امام علی (ع) رفت؟ در ادبیات دینی، وقتی با چنین دستوراتی روبرو می‌شویم، باید بین «علت» و «حکمت» تفکیک قایل شویم. علت غایی اعمال عبادی را صرفاً باید از زبان خود شارع مقدس و اهل بیت(ع) جویا شد و ما توانایی بیان علت را نداریم، اما می‌توانیم با تکیه بر منابع تاریخی و متون دینی، حکمت و چرایی ظاهری این پیوند را کالبدشکافی کنیم. بستر تاریخی؛ چه کسی میراث‌دار حقیقی پیغمبر(ص) بود؟ برای درک این موضوع، باید به بستر تاریخی اسلام نگاه کنیم. شکی نیست که بزرگترین دغدغه پیامبر اکرم (ص)، ماندگاری آیینی بود که با جان و دل برای آن رنج کشیدند. اما تاریخ گواهی می‌دهد که اهداف این رسالت، دقیقاً توسط چه کسانی محقق شد. جالب است که اسناد معتبر عامه (معروف به اهل سنت) از جمله صحیح بخاری -به‌عنوان معتبرترین کتاب حدیث نزد اهل‌سنت- روایات تکان‌دهنده‌ای را در این باره ثبت کرده‌اند. نقل شده که بزرگانی مثل ابودردا، با اندوه فراوان می‌گفتند: «هر آنچه پیامبر(ص) برای این امت به یادگار گذاشت بود را دگرگون کردند و تنها یک نماز باقی مانده بود که آن را هم تغییر دادند.» این اعتراف تلخ نشان می‌دهد که پس از رحلت پیغمبر(ص)، بسیاری از شرایع و سنت‌ها دستخوش تغییر شدند. در مقابل این انحرافات، امیرالمومنین امام علی(ع) در فرازهای تکان‌دهنده نهج‌البلاغه صراحتاً اعلام می‌کنند که وقتی زمام امور را به دست گرفتند، دین را محو و نابود شده یافتند و خودشان آن را دوباره احیا کردند. مرحوم عبدالحسین شرف‌الدین هم در کتاب «المراجعات» به تفصیل نشان می‌دهد که چگونه خلافت‌ها در برابر نص صریح پیامبر(ص)، به اجتهادهای شخصی روی آوردند و جامعه را به سمت تبعیض‌های پیش از اسلام برگرداندند. بنابراین، کسی که عملاً ادامه‌دهنده راه، حافظ دین و مجری واقعی سنت محمدی(ص) بود، جز امام علی بن ابی‌طالب (ع) نیست. طبیعی است که در روز میلاد رسول خدا(ص)، یاد و زیارت کسی گرامی داشته شود که میراث‌دار حقیقی او بوده است. تحلیل دو مرجع بزرگ: نقش اخلاق و عبودیت پیامبر(ص) در مدیریت جامعه پیامبر فرمود: «علی، جانِ من است» نکته قابل توجه در این زمینه، حدیث «علیٌ نفسی» به نقل از حضرت رسول(ص) است. مهمترین و صریح‌ترین سند در باب اینکه امیرالمومنین امام علی (ع) «نفس» و «جان» پیامبر اکرم (ص) است، آیه مباهله است که در سوره آل‌عمران، آیه 61 خداوند متعال می‌فرماید: «فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ اَبْنَاءَنَا وَاَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَاَنْفُسَنَا وَاَنْفُسَکُمْ». البته روایات تفسیری متواتر پیرامون آن هم شاهد دیگری بر این مطلب است. در شان نزول آیه مباهله، منابع دست‌اول شیعه و عامه نقل کرده‌اند که پیامبر (ص) هنگام تلاوت عبارت «وَاَنْفُسَنَا وَاَنْفُسَکُمْ» دست امام علی(ع) را گرفتند و فرمودند: «اللَّهُمَّ اِنَّ هَوُلَاءِ اَهْلُ بَیْتِی... وَاَنْتَ یَا عَلِیُّ نَفْسِی». نکته قابل تامل اینکه این عبارت در مسند ابن‌حنبل و صحیح مسلم هم آمده است. زیارت‌نامه؛ یک منشور آموزشی و شناخت‌نامه اگر متن زیارت‌نامه امیرالمومنین (ع) -همان که به خواندن آن در روز میلاد پیغمبر(ص) توصیه شده- را با دقت بخوانیم، درک می‌کنیم که با یک سند آموزشی مواجهیم. در این چند صفحه، نزدیک به صد صفت و لقب برای حضرت امیر (ع) شمرده شده ظرفیت تعلیمی بسیار بزرگی برای ما دارد. غفلت در برابر همین القاب و صفات حضرت امیر(ع) موجب می‌شود که در برابر شبهات آسیب‌پذیر شویم، در حالی که این متون برای تغذیه روح و تقویت بنیه اعتقادی طراحی شده‌اند. صفات حضرت امیرالمومنین(ع) در این زیارت‌نامه را می‌توان در چهار دسته کلی دسته‌بندی کرد: فضایل دنیوی فضایل اخروی تاریخ و سیره علوی نحوه تعامل ما با حضرت. تفسیر قرآن در زیارت‌نامه امیرالمومنین(ص) یکی از نکات مهم در این زیارت‌نامه، پیوند عمیق آن با آیات قرآن است. در این متن، حداقل ده آیه شریفه به زیبایی تفسیر شده‌اند. به عنوان نمونه، وقتی از امام علی (ع) با عنوان «بابَ حِطَّهِ اللّٰهِ» یاد می‌شود، در واقع به ماجرای بنی‌اسراییل اشاره دارد که مامور شدند از دروازه‌ای خاص با حالت توبه و انکسار (حطه) وارد شوند، اما آن را به استهزا گرفتند. این زیارت به ما می‌آموزد که دروازه حقیقی آمرزش و ریزش گناهان در امت اسلام، ولایت و محبت امیرالمومنین (ع) است و بدون ورود از این در، کمالات معنوی حاصل نخواهد شد. نمونه دیگر، تطبیق مفهوم «النَّبَاَ الْعَظِیمِ» با ولایت حضرت است. در سوره نبا، خداوند از خبری بزرگ یاد می‌کند که مردم در آن اختلاف دارند و در قیامت از آن سوال می‌شود. در حالی که قیامت مورد انکار کلیت امت نیست و فقط در جزییات آن اختلاف است، اما موضوع جانشینی و ولایت امیرالمومنین (ع) دقیقاً همان «خبر بزرگ و اختلاف‌انگیز»ی است که تاریخ اسلام را دوقطبی کرد. لذا این تفسیر که نبا عظیم همان ولایت است، کاملاً با سیاق آیات و زیارت همخوانی دارد. امام ذَوی الالباب؛ الگوی تبلیغ عقلانی در بخش فضایل دنیوی این زیارت، لقبی بسیار راهبردی برای حضرت امیرالمومنین(ع) به کار رفته است: «اِمامَ ذَوِی الْاَلْبابِ»؛ یعنی پیشوای صاحبان خرد و عقل. تشیع، دینِ تعقل و بصیرت است. به همین دلیل است که بزرگانی مثل شیخ کلینی در اصول کافی، باب کتاب خود را با «کتاب العقل و الجهل» آغاز می‌کنند و حتی آن را بر توحید مقدم می‌دارند، چون توحید بدون عقل، پایه‌ای استوار ندارد. قرآن هم ضابطه دعوت به خدا را بصیرت و تعقل می‌داند. این رویکرد عقلانی در سیره عملی حضرت امیر (ع) بسیار دیده می‌شود. در حالی که در دوران برخی خلفا، پرسشگری و سوال از احکام را حرام می‌شمردند، امیرالمومنین (ع) با شعار «سَلُونِی قَبْلَ‏ اَنْ‏ تَفْقِدُونِی» (پیش از آنکه مرا از دست بدهید از من بپرسید)، بزرگترین مشوق پرسشگری بود. در کتاب «احتجاج» طبرسی، روایت مفصلی نقل شده که نشان می‌دهد چگونه حضرت با سعه صدر تمام، به شبهات و ایرادات یک فرد ملحد و قریشی پاسخ می‌دهد و هرگز او را سرزنش نمی‌کند. این یعنی الگوی ما برای دفاع از دین و تبلیغ پیامبر (ص)، باید مبتنی بر منطق، استدلال و احترام به عقل باشد. آیه نجوا؛ سندی از منابع عامه بر امامت یکی از زیباترین فرازهای تاریخی زیارت، اشاره به آیه نجوا است: «السَّلامُ عَلَیْکَ یَا مَنْ ناجَی الرَّسُولَ فَقَدَّمَ بَیْنَ یَدَیْ نَجْواهُ الصَّدَقاتِ؛ سلام بر تو ای که با پیامبر رازگویی نهان داشت و پیشاپیش رازگویی صدقه‌ها در راه خدا داد». بر اساس آیات 11 و 12 سوره مجادله، حکمی موقت نازل شد که هر کس می‌خواهد با پیامبر(ص) خلوت کند و راز و نیاز داشته باشد، باید پیش از آن صدقه‌ای بدهد: «یَا اَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اِذَا نَاجَیْتُمُ الرَّسُولَ فَقَدِّمُوا بَیْنَ یَدَیْ نَجْوَاکُمْ صَدَقَهً ذَلِکَ خَیْرٌ لَّکُمْ؛ ای مومنان! زمانی که می خواهید با پیامبر گفتگوی محرمانه کنید، پیش از گفتگوی محرمانه خود صدقه دهید، این برای شما بهتر و پاکیزه تر است.» قابل توجه اینکه در آن برهه کوتاه، هیچ‌یک از یاران پیامبر(ص) حاضر نشدند حتی یک درهم (پول خرد) را برای این کار خرج کنند، مگر امام علی (ع) که انگشتر خود را به نیازمند بخشید. نکته بسیار مهمی در این موضوع وجود دارد؛ این موضوع فقط یک باور شیعی نیست، بلکه مفسران و محدثان برجسته عامه (اهل سنت) هم با استناد به منابع خود تایید کرده‌اند که این آیه منحصراً در شان امیرالمومنین امام علی(ع) نازل شده است. وقتی تمام امت، پیامبر خود را به بهانه یک درهم صدقه از دست دادند، تنها کسی که در آن غربت قدر او را دانست امام علی(ع) بود؛ و همین تک‌روی در مسیر حق، دلیل محکم امامت و جانشینی اوست. چشم بینای خدا؛ پناهگاه دل‌شکستگان در بخش دیگری از زیارت، با مفهومی عمیق و آرامش‌بخش روبه‌رو می‌شویم: «عَیْنُ اللهِ النّاظِرَهُ»؛ چشم بینای خدا. این تعبیر دو پیام حیاتی برای زندگی امروز ما دارد: از یک طرف، یک هشدار اخلاقی است که بدانیم خداوند از طریق ولایت امیرالمومنین (ع) بر اعمال ما ناظر است و باید مراقب رفتار و گفتار خود باشیم. از طرف دیگر، یک پناهگاه امن است. یعنی اگر در گرداب مشکلات و تنهایی گیر افتاده‌ایم، بدانیم که چشم مهربان و بینای خدا دلسوزانه مراقب ماست و گره‌گشای کارمان خواهد بود. در نهایت، زایر در اوج استیصال و امید از حضرت می‌خواهد: «فَاجْعَلْنِی یَا مَوْلایَ مِنْ هَمِّکَ وَ اَدْخِلْنِی فِی حِزْبِکَ»؛ مرا از همّ و غم و یاران خود قرار ده. این یعنی ما می‌دانیم که خطاکاریم و لغزش داریم، اما از مولایمان می‌خواهیم که ما را از دایره محبت و حزب خود بیرون نیندازد. ما باید بکوشیم با اصلاح رفتارمان، زمینه‌ای برای طرد شدن از این حزب فراهم نکنیم. در پایان باید تاکید شود که زیارت امیرالمومنین امام علی(ع) در روز میلاد رسول خدا(ص)، یک پیوند ناگسستنی است. پیامبر (ص) آورنده دین بود و امام علی (ع) حافظ و مجری آن. بزرگداشت یکی بدون دیگری، معنا و مفهوم حقیقی خود را از دست می‌دهد و این حکمتی است که در سطور نورانی این زیارت‌نامه نهفته است. منابع: المیزان؛ علامه طباطبایی المراجعات؛ عبدالحسین شرف‌الدین احتجاج؛ شیخ طبرسی صحیح بخاری؛ بخاری مسند؛ احمد بن حنبل تفسیر طبری؛ شیخ طبری صحیح مسلم؛ مسلم بن حجاج نیشابوری انتهای پیام/