آژیرهای خاموش، پناهگاه‌های ناتمام

روزنامه «دنیای اقتصاد» ۱۶ مهرماه در گزارشی به موضوع ۵هشدار مکتوب درباره «شهرهای حساس اما بدون آمادگی» در فاصله جنگ های ۱۲روزه و ۴۰روزه پرداخته است. در این گزارش اشاره شده است که تکالیف شهرداران برای تامین «پناهگاه اضطراری»، ۹ماه پس از هشدار مکتوب مرکز تحقیقات مسکن درباره «نبود مولفه های پناه گیری در کلان شهرها» به تصویب رسید. آن هشدار در فاصله جنگ ۱۲روزه و جنگ ۴۰روزه داده شد؛ اما مدیران شهر با غفلت از «اقدام فوری» مشغول طراحی «پناهگاه های دایمی» بودند. بر اساس گزارش مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، کلان شهرهای کشور به دو دسته در معرض خطر تقسیم می شوند؛ نخست شهرهایی مانند تهران، اصفهان، تبریز و مشهد که به دلیل تمرکز مراکز اداری، نظامی و شریان های حیاتی هدف حملات هوایی هستند و دوم شهرهایی نظیر نطنز، فردو، بوشهر و عسلویه که به واسطه مجاورت با تاسیسات هسته ای، پالایشگاهی و موشکی در معرض آسیب قرار دارند. با وجود هشدار کارشناسان مبنی بر ورود به فاز عملیاتی جنگ و نیاز به اقدامات اضطراری کوتاه مدت، غفلت و تمرکز مدیران شهری بر پروژه های دیربازده، شهرها را در برابر حملات بی دفاع گذاشته است. پارکینگ پناهگاه ها چه شد؟ البته شهرداری تهران پس از جنگ ۱۲روزه، از آغاز احداث پناهگاه هایی بزرگ برای پایتخت خبر داده است؛ پناهگاه هایی که هنوز مکان آنها مشخص نیست. به گزارش رسانه شرق، علیرضا زاکانی، شهردار تهران، 9بهمن سال1404 دقیقا یک ماه پیش از شروع جنگ 40روزه در رابطه با ساخت پناهگاه در زمان جنگ، استقرار آژیر خطر و حفاظت از مردم در برابر جنگ احتمالی گفت: «اصل این کار در دستور کار ما است. بعد از جنگ ۱۲روزه راجع به آن برنامه ریزی کردیم و دنبال این هستیم که از طریق پارکینگ پناهگاه، امکانی را فراهم کنیم که مردم در طول سال پارکینگ های زیرزمینی و اقتضایات زیرزمینی را داشته باشند و در موقع خطر که ان شاالله هیچ وقت پیش نیاید، بتوانند به عنوان پناهگاه از آن استفاده کنند.» وعده ای که متاسفانه نه تنها در دوران جنگ 40روزه بلکه امروز که حدودا هفت ماه از این آتش بس موقت در فروردین ماه می گذرد محقق نشده و شاهد ساخت پناهگاه وعده داده شده در تهران نیستیم. در همین راستا روزنامه «دنیای اقتصاد» تلاش کرد، گفت وگویی با سخنگوی شهرداری تهران داشته باشد، موضوع ساخت این پناهگاه ها را جویا شود و از مرحله ساخت آنها اطلاعات کسب کند که متاسفانه موفق به دریافت اخبار فرآیند ساخت این پناهگاه ها از شهرداری تهران نشدیم. 6مداخله فوری برای جانمایی سریع پناهگاه ها روزنامه «دنیای اقتصاد» در همان گزارش 16مهرماه خود به این نکته نیز اشاره می کند که مرکز تحقیقات مسکن برای ارتقای تاب آوری شهری، ۶راهکار فوری ارایه کرده است که شامل «تامین پناهگاه در ایستگاه های عمیق مترو»، «استفاده از پارکینگ های طبقاتی دولتی»، «تجهیز سوله های بحران شهرداری»، «تخلیه و آماده سازی ۲۰ تا ۳۰نقطه برای فضای بقای موقت»، «به کارگیری سازه های فلزی آماده» و «ایجاد پناهگاه های نیمه صحرایی در اطراف شهرها» می شود. پاک سازی زیرزمین های عمومی، اصلاح جانمایی کاربری های خطرناک در پروژه های مسکن ملی، ارایه الگوی طراحی اضطراری و آموزش جامع شهروندان از طریق اپلیکیشن و بروشور نیز از الزامات تکمیلی این مداخلات فوری است. بررسی عملکرد شهرداری تهران در دهه۱۳۶۰ نشان می دهد که در سال۱۳۶۶ و با اوج گیری حملات هوایی، ۴۷پناهگاه عمومی در مدارس (از جمله منطقه ۱۰) با همکاری آموزش وپروورش احداث شد. همچنین شهرداری با ارایه مصالح، انتشار برگه های راهنما در روزنامه ها و آموزش های شهروندی مانند مقاوم سازی منازل، تجهیز زیرزمین ها، پاک سازی مسیرها و تهیه کیف ایمنی، نقش موثری در کاهش تلفات داشت؛ الگویی از اقدام سریع و مردم محور که دستورالعمل جدید وزارت راه باعنوان «مکان یابی، برنامه ریزی و طراحی پناهگاه های شهری و فضاهای امن» در سال جاری نیز در پی احیای ابعاد تخصصی آن است. قیاس جنگ هشت ساله با جنگ های اخیر باید در نظر داشته باشیم که جنگ های اخیر، مانند نبردهای ۱۲روزه و ۴۰روزه، به هیچ عنوان قابل مقایسه با هشت سال دفاع مقدس نیستند؛ چراکه ماهیت و نوع حملات هوایی به کلی تغییر کرده است. این تفاوت اساسی باعث شده است که سامانه های هشداردهنده سنتی نظیر آژیر، کارآیی پیشین خود را از دست بدهند. همچنین به دلیل ورود متعدد جنگنده ها از مرزهایی نامشخص و عدم شناسایی سریع موج حملات هوایی به دلیل تغییر ماهیت جنگ ها در دنیای امروز امکان اطلاع رسانی محدود شده است. از سوی دیگر، موضوع پناهگاه ها و تجمع مردم در مکان ها و ساعت های مشخص نیز خود به یک چالش و تهدید امنیتی جدی تبدیل شده است. کارشناسان بر این باورند که چنین تجمعات انبوهی با حداقل هشدار، می تواند امنیت جان شهروندان را بیش از پیش به خطر بیندازد. لزوم دسترسی آسان به پناهگاه در همین راستا، احمد فاطمی، عضو کمیسیون اجتماعی مجلس شورای اسلامی، در گفت وگو با «دنیای اقتصاد»، درباره ساخت پناهگاه در شهرها و نصب آژیر که در دو جنگ پیشین وعده داده شده بود که در سطح شهرها نصب شود، توضیح داد: «هم برای شهرداری ها و هم برای دولت به معنای عام کلمه این موضوع تکلیف است و لازم است که حتما پناهگاه های مستحکم ساخته شود. به هر حال ما کشوری هستیم که همواره مورد طمع دشمنان و متجاوزان قرار داریم و باید برای دفاع تدبیر کنیم. موضوع پناهگاه های استاندارد از مدت ها پیش باید مدنظر ما می بود، اما الان هم باز دیر نیست.» وی ادامه داد: «به نظر من باید تمام مجوزهایی که شهرداری برای احداث ساختمان ها و برج ها صادر می کند، حتما یکی از الزاماتش داشتن دسترسی آسان به پناهگاه باشد. من فکر می کنم باید امروز یک دستورالعمل کلی صادر شود؛ به طوری که هر سازه ای، یکی از الزاماتش -همانند داشتن پارکینگ- داشتن پناهگاهی محکم با قابلیت دسترسی آسان باشد که توسط مجلس نیز پیگیری و نظارت می شود. بنابراین، این موضوع باید جزء الزامات نهادهای نظارتی باشد تا به شهرداری ها و دهیاری ها تکلیف کنند که در حقیقت، این پیوستِ ساخت پناهگاه رعایت شود.» شهرداری ها باید پناهگاه عمومی بسازند فاطمی با تاکید بر اینکه وجود پناهگاه در کنار ساختمان یا در زیرزمین آن و به طریق اولی در نهادهای دولتی، باید در اولویت قرار گیرد، توضیح داد: «ساختمان هایی که متعلق به دولت هستند و ساخت وساز در آنها انجام می شود، باید در اولویت باشند. پناهگاه های عمومی را هم باید شهرداری ها بسازند؛ به ویژه در مناطق مهم و با تراکم جمعیت بالا که حتما باید پناهگاه داشته باشند. باید در مناطق تجاری و بازار و همچنین در محیط های دولتی، همه کارگاه ها، شهرک های صنعتی و کارخانه ها ساخت پناهگاه پیش بینی شود.» آژیر خطر از نان شب واجب تر است این عضو کمیسیون اجتماعی درباره امکان استفاده از بلندگوهای شهری برای اعلان خطر به مردم تشریح کرد: «تمام اینها و تمامی نهادها و سازمان های ذی ربط باید این کار را انجام دهند. ما باید یک فرماندهی متمرکز برای این کار داشته باشیم که یا در شهرداری ها باشد یا در وزارت کشور، استانداری ها و فرمانداری ها مستقر باشد. یعنی می گویم همان طور که آتش نشانی در سطح شهر وجود دارد، این موضوع هم مدیریت شود که از نان شب واجب تر است.» تغییر شیوه اطلاع رسانی به دلیل تحول درجنگ ها پس از بررسی ها از مجلس به سراغ مهدی اقراریان، عضو شورای شهر تهران، رفتیم تا در رابطه اقدامات شهرداری درخصوص ساخت پناهگاه ها در شهر تهران و نصب آژیرهای خطر در زمان درگیری های نظامی گفت وگو کینم، وی در این باره توضیح داد: «ببینید ما باید به دو موضوع اشاره کنیم. مساله اول، پناهگاه است که در این بحث، یک لایحه آمد و موضوع پناهگاه در شورای شهر بررسی شد و این لایحه به تصویب رسید. پناهگاه ها به چند دسته تقسیم بندی شدند: پناهگاه هایی که در اماکن عمومی هستند مانند ایستگاه های مترو، همچنین پناهگاه هایی که در ساختمان های عمومی در اختیار شهرداری قرار دارند و پناهگاه هایی که در ساختمان های خصوصی هستند. اگر شما در سطح شهر مشاهده بفرمایید، تابلوهای برخی از آنها نیز نصب شده است. اما با توجه به تغییر و تحول در نوع جنگ ها، نحوه اطلاع رسانی و شیوه اعلام شرایط خاص در امروز تغییر کرده است.» موضوع آژیر خطر در اختیار شهرداری نیست وی ادامه داد: «در مورد آژیر هم باید به همین مساله اشاره کرد؛ این موضوع در اختیار شهرداری نیست و تصمیم گیری درباره آن بر عهده شهرداری و شورا نیست، بلکه مقامات دیگری در مورد این موضوع تصمیم گیری می کنند. البته شیوه و روش اطلاع رسانی هم اکنون در دنیا متفاوت است. در موضوعات بلایای طبیعی یا مواردی از این دست نیز شما شاهد این هستید که بعضا از طریق اطلاع رسانی و اعلان (نوتیفیکیشن) روی گوشی ها — یعنی پیامی که روی گوشی های افراد می آید — اطلاع رسانی می شود. اما در حوزه تقسیم کار، این مساله به کمیته ایمنی و کمیسیون محیط زیست و خدمات شهری ما برمی گردد که دوستان به صورت تخصصی موضوع را دنبال می کنند.» آماده سازی زیرساخت هایی برای احداث پناهگاه اقراریان در پاسخ به این سوال که آیا در جنگ آینده ما می توانیم چنین امکاناتی داشته باشیم؟ با توجه به اینکه احتمال درگیری ها و جنگ قریب الوقوع است، تصریح کرد: «نکته ای که وجود دارد این است که ظرفیت ها و زیرساخت هایی برای این موضوع آماده شده که قابل بهره برداری است. البته باید سایر دستگاه ها و مجموعه ها، مانند مجموعه پدافند غیرعامل در این موضوع مشارکت داشته باشند. شهرداری و شورا کارهایی را آغاز کرده اند؛ اما عرض می کنم که این مساله ضلع های مختلفی دارد و تمام این ضلع ها باید بیایند و در کنار یکدیگر این بحث را دنبال کنند.» تصویب ساخت و احیای پناهگاه در شورای شهر وی خاطرنشان کرد: «آن چیزی که اکنون در مجموعه شورا اتفاق افتاده، همین مصوبه اخیری است که در موضوع پناهگاه ها تصویب شده و در حال حاضر بحث ساخت و احیای برخی از پناهگاه ها مورد توجه است. باید به این مفهوم توجه داشت که اصلا نوع و شیوه جنگ ها تغییر کرده است و این تغییر شیوه یعنی شما بعضا مشاهده می کنید که در جنگ های جدید اطلاع رسانی صورت می گیرد و ممکن است خطا اتفاق بیفتد. اما اینکه به چه صورت و چگونه اطلاع رسانی شود، اینها تماما تصمیماتی است که مطابق قانون در اختیار شهرداری ها نیست و شهرداری ها مجری تصمیماتی هستند که در سطوح دیگری گرفته می شود. اگر این تصمیمات اتخاذ شود، قاعدتا شهرداری ها هم پیگیری خواهند کرد. یعنی در حوزه بحث آژیر خطر و پناهگاه ها، شهرداری صرفا مجری است و هنوز تصمیم خاصی از سطوح بالاتر بابت این موضوع اتخاذ نشده است یا ما از آن مطلع نیستیم.»