فرارفتن از «تیوری توطیه» تا اسلام به مثابه هویت «جنبش توحیدی»/ راز ماندگاری اسلام/ چرخش کوپرنیکی در اسلام‌پژوهی غربی

اگر بپذیریم که در مرحله نخست، جنبشی با محوریت توحید، تقوا، عمل صالح و انتظار داوری الهی شکل گرفته و مرزهای اعتقادی آن با یهودیان و مسیحیان هنوز به اندازه دوره‌های بعدی روشن نبوده است، آنگاه اسلام را نه یک پدیده ایستا، بلکه یک فرآیند تاریخی می‌بینیم. این نگاه چند پیامد مهم دارد: اول اینکه شکل‌گیری هویت اسلامی را تدریجی می‌بینیم، نه یک امر کاملا نهایی ‌شده از همان آغاز. دوم اینکه متوجه می‌شویم «اسلام» به عنوان یک دین تاریخی، در تعامل با محیط دینی و سیاسی خاور نزدیک و همچنین در جریان منازعات داخلی جامعه نخستین شکل گرفته است. سوم اینکه مرز میان دین، سیاست و هویت جمعی را در صدر اسلام پیچیده‌تر می‌بینیم.