بحران بی‌سابقه سوخت در آسیای مرکزی در پی هجوم پهپادهای اوکراینی

بین الملل به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، چندین دولت در منطقه آسیای مرکزی طی روزهای گذشته و در پی تشدید بحران سوخت، مجبور به اجرای تدابیر اضطراری برای مدیریت انرژی شده‌اند. این بحران فرامنطقه‌ای پس از آن وخیم‌تر شد که روسیه از 8 ژوییه صادرات گازوییل خود را ممنوع کرد؛ تصمیمی که در کنار تداوم حملات پهپادی گسترده اوکراین به بخش پالایشگاهی روسیه، زنجیره تامین سوخت را در اوراسیا مختل کرده است. در این میان، قرقیزستان و تاجیکستان به دلیل وابستگی تقریباً مطلق به واردات فرآورده‌های نفتی از روسیه، با شدیدترین تنگنای تامین انرژی مواجه شده‌اند، هرچند که افزایش قیمت‌ها کل کشورهای این منطقه را تحت تاثیر قرار داده است. مسکو به طور معمول بر اساس توافق‌نامه‌های بین‌دولتی در چارچوب اتحادیه اقتصادی اوراسیا، تحویل فرآورده‌های نفتی به آسیای مرکزی را از محدودیت‌های صادراتی معاف می‌کرد تا سوخت حتی در زمان کمبود داخلی به این مناطق برسد. اما اکنون، حجم بالای خسارات ناشی از حملات بی‌امان اوکراین به زیرساخت‌های انرژی روسیه در دریای سیاه و حتی تاسیسات دورتر در عمق منطقه اورال، توانایی مسکو برای پایبندی به این توافقات را با ابهامات جدی روبرو کرده است. توقف بزرگترین پالایشگاه‌های روسیه و شوک به بازار سوخت در حال حاضر، فعالیت چندین پالایشگاه اصلی روسیه متوقف شده است؛ از جمله پالایشگاه «اومسک» در سیبری غربی که بزرگ‌ترین تاسیسات پردازش نفت روسیه و هاب صادراتی حیاتی برای آسیای مرکزی به شمار می‌رود. بر اساس گزارش خبرگزاری رویترز، تولید بنزین روسیه در حال حاضر تکافوی کمتر از دو سوم تقاضای داخلی این کشور را می‌دهد و صف‌های طولانی رانندگان در پمپ‌بنزین‌ها به تصویری عادی در روسیه تبدیل شده است. برای کشورهای آسیای مرکزی، شدیدترین ضربه این بحران در بخش تامین سوخت هواپیما و بنزین نمایان شده است. رویترز گزارش داده که در ماه گذشته، صادرات این دو فرآورده از روسیه به منطقه آسیای مرکزی به ترتیب 92 درصد و 34 درصد سقوط کرده است. در بخش گازوییل نیز آمارها ناامیدکننده است؛ بر اساس داده‌های موسسه اطلاعاتی کپلر (Kpler)، صادرات گازوییل روسیه در هفته اول جولای امسال به میانگین ناچیز 214 هزار بشکه در روز رسیده، در حالی که این رقم در جولای 2025 بیش از 793 هزار بشکه بوده است. قرقیزستان؛ اولین قربانی بحران سوخت در منطقه در میان کشورهای منطقه، قرقیزستان بیشترین آسیب را متحمل خواهد شد. واردات از روسیه به طور سنتی 95 درصد از فرآورده‌های نفتی قرقیزستان را تامین می‌کرد. بیشکک که پیش از این سیاست تثبیت قیمت بنزین و سوبسید سوخت را تا 30 سپتامبر تمدید کرده بود، در 14 جولای اعلام کرد که صادرات سوخت را تا زمان اشباع بازار داخلی به طور کامل ممنوع می‌کند. بحران پالایشگاهی در روسیه و درخواست کمک قرقیزستان از 6 کشور بیشکک همچنین اعلام کرده که تلاش می‌کند سوخت مورد نیاز خود را از منابع جایگزین از جمله چین، بلاروس، قزاقستان و ازبکستان تامین کند. بر اساس توافقات جدید، مقرر شده قرقیزستان در مجموع 6 هزار تن سوخت هواپیما و 10 هزار تن گازوییل از بلاروس و چین دریافت کند و رایزنی‌ها برای 5 هزار تن گازوییل اضافی از پکن جریان دارد؛ اما این ارقام ناچیز به هیچ وجه با 235 هزار تن گازوییل و 48 هزار تن سوخت هواپیمایی که این کشور تنها در پنج ماه نخست امسال از روسیه دریافت کرده بود، قابل مقایسه نیست؛ آن هم در شرایطی که با آغاز فصل برداشت محصول و اوج‌گیری سفرهای تابستانی، تقاضا به شدت رو به افزایش است. تاجیکستان؛ توقف اتوبوس‌ها و ذخیره‌ای که رو به پایان است وضعیت در تاجیکستان نیز به همین اندازه وخیم گزارش شده است. در چندین منطقه این کشور کمبود شدید گازوییل و جهش قیمت‌ها در پمپ‌بنزین‌ها، برخی از اتوبوس‌های درون‌شهری را در «خجند»، دومین شهر بزرگ کشور، به تعطیلی کشانده است. وزارت انرژی تاجیکستان هفته گذشته اعلام کرد که ذخایر سوخت کشور تنها برای 60 روز آینده کفایت می‌کند. با توجه به افزایش 13 درصدی قیمت بنزین و 21 درصدی گازوییل نسبت به میانگین‌های تاریخی، دوشنبه نیز مذاکراتی را با قزاقستان و ترکمنستان برای خرید اضطراری سوخت آغاز کرده است. قزاقستان؛ اولویت مطلق بازار داخلی و سد مهار رانندگان روس در این میان، قزاقستان تاکنون تنها به درخواست قرقیزستان پاسخ عمومی داده، اما سیگنال‌های صادر شده از سوی آستانه نشان می‌دهد که این کشور حاضر نیست امنیت انرژی خود را فدای همسایگانش کند. «کایریخان توکیشبایف» معاون وزیر انرژی قزاقستان اعلام کرد که این کشور در حال بررسی درخواست بیشکک است، اما همزمان آستانه ممنوعیت چندساله صادرات سوخت خود را تمدید کرد تا مانع خروج بنزین از کشور شود. اولویت اصلی آستانه، تامین کامل و بدون وقفه بازار داخلی است. در همین راستا، هفته گذشته نزدیک به 60 پست بازرسی مرزی جدید برای جلوگیری از ورود رانندگان روسی که برای خرید سوخت ارزان‌تر به قزاقستان می‌آیند، ایجاد شد. مسیله این است که خود قزاقستان نیز در برابر بحران سوخت آسیب‌پذیر است؛ در بخش گازوییل، تعمیرات دوره‌ای پالایشگاه «پاولودار» در شمال کشور از 18 سپتامبر تا 17 اکتبر، دقیقاً با اوج فصل برداشت غلات همزمان شده و این کشور را با تراز شکننده‌ای در نیمه دوم سال 2026 مواجه خواهد کرد. در بخش سوخت هواپیما نیز آستانه به دلیل افزایش تقاضا و کاهش واردات از روسیه، با کمبود جدی روبرو است. خارج از منطقه نیز، فروپاشی آتش‌بس شکننده میان ایران و آمریکا و آغاز درگیری‌ها در خاورمیانه، یافتن شرکای جدید سوختی را برای آسیای مرکزی دشوارتر کرده است. چین نیز به دلیل این تنش‌ها محدودیت‌هایی را بر صادرات فرآورده‌های نفتی خود اعمال کرده و طبق هشدار آژانس بین‌المللی انرژی، پکن در شرایط کنونی قادر نخواهد بود خلاء ناشی از کاهش شدید صادرات روسیه را برای کشورهای آسیای مرکزی پر کند. انتهای پیام/