چرا «مرد ابدی» بایدالگوی پژوهش و تاریخ شفاهی برای سایر نویسندگان باشد؟

فرهنگی به گزارش خبرنگار فرهنگی خبرگزاری تسنیم، مجموعه 3 جلدی «مرد ابدی» زندگی نامه شهید حسن طهرانی مقدم در بیست و سومین دوره جایزه کتاب سال دفاع مقدس در بخش مستند نگاری به عنوان اثر برگزیده شناخته شد. «مرد ابدی» که تا پیش از آن دذر میان نویسندگان و کارکشتهگان حوزه ادبایت تاریخ شفاهی به عنوان اثری مرجع درباره صنعت موشکی و شهید حسن طهرانی مقدم شناخته می شد، در این جایزه نیز توانست نظر هیات داوران را به خود جلب کند. مجموعه «مرد ابدی»، روایتی داستانی از تولد، کودکی، نوجوانی و جوانی تا دوران دفاع مقدس، و در ادامه از فرماندهی توپخانه و موشکی، روند موشکی شدن ایران و نهایتاً انفجار آبان 1390 و شهادت طهرانی‌مقدم دارد. سطربه‌سطر این روایت، نه بر مبنای تخیل نویسنده، بلکه بر اساس اطلاعات و جزییاتی است که معصومه سپهری در گفت‌وگو با افراد مختلف کسب کرده است؛ مصاحبه با بیش از 180 نفر از خانواده و دوستان گرفته تا فرماندهان و همکاران شهید که بعضاً مصاحبه‌های هر فرد بیش از چهل ساعت به طول انجامیده است. «مرد ابدی» حاصل تلاش 13 ساله سپهری است که با سبکی جدید در خاطره‌نگاری جنگ نوشته شده است. این اثر، برآیند قریب 12 سال مصاحبه و معاشرت با اصلی‌ترین افرادی است که حسن طهرانی‌مقدم در برابر چشم آنان رشد کرد و «حسن» شد؛ کاری که هفت ماه بعد از شهادت او، از خانه باصفایش آغاز شد و با جست‌وجو و سفر در خاطرات، اسناد، تصاویر و مکان‌های شاهد حیات و شهادت او، تکه‌تکه ساخته شد تا آینه‌ای بی‌غبار، برابر زندگی مردی قرار بگیرد که با مطالعه این کتاب خواهیم فهمید در طول 13 سال پس از شهادتش چقدر او را نشناخته‌ایم! خبرگزاری تسنیم، همزمان با سالگرد شهادت شهید حس طهرانی مقدم و آغاز پویش مردمی کتاب «مرد ابدی» در گفت وگویی با محمد قاسمی پور سرداور بخش مستند نگاری این جایزه به بررسی اثر پرداخته است، محمد قاسمی پور نویسنده و پژوهشگر ادبیات پایداری است که بسیاری از آثار دفاع مقدس با مشاوره و نظر وی به انتشار رسیده است.این گفت وگو به شرح ذیل است: * تسنیم: آقای قاسمی پور شما سرداور بخش مستندنگاری بیست و وسمین دوره جایزه کتاب سال دفاع مقدس را بر عهده داشتید، بخشی که برگزیده نهایی را کتاب «مرد ابدی» انتخاب کرد، درباره ویژگی های کتاب که منجر شد رای هیان داوران را از آن خود کند بفرمایید؟ روش و شیوه ثبت و ضبط خاطرات با کمک شیوه تاریخ شفاهی، خیلی در کشور ما قدمت ندارد. تاریخ شفاهی، امکان و فرصتی است برای گردآوری حداکثری و توصیفات دقیق همراه با جزییات، و پرداختن به متن، حواشی و پیرامونیات یک موضوع. این موضوع عمدتاً می‌تواند مربوط به رویدادها، وقایع و دوره‌های زمانی باشد؛ و در مواردی برای شخصیت‌شناسی و شناخت یک فرد اعم از فرد زنده یا قهرمان شهیدشده و ازدست‌رفته، می‌توان از این روش استفاده کرد تا تمام ابعاد و ساحت‌های وجودی آن شخصیت مورد کندوکاو پژوهشی قرار بگیرد. در این صورت، محقق می‌تواند از زاویه دید افراد مختلف، تمامی همراهان و کسانی که درک کرده‌اند یا در شکل‌گاهی شخصیت و همراهی با او تاثیرگذار بوده‌اند، موضوع را به پرسش بکشد و در واقع، آن شخصیت را از نگاه دیگران و به روایت دیگران گردآوری، ثبت و ضبط کند. بعضی مواقع از این روش به خوبی استفاده نشده است؛ افرادی که این کار را انجام داده‌اند، رویکردهای محققانه و مورخانه‌ خوبی نداشته‌اند. به یک سطح کم‌عمق از شخصیت و خاطرات برجسته اکتفا و اعتماد شده و خیلی جزیی‌نگری و ریزپردازی در مورد موضوع اتفاق نیفتاده است. اما کار «مرد ابدی» یکی از پروژه‌های قابل تامل، قابل تحسین و تقدیر است که آمده با پرهیز از عجله و شتاب‌زدگی معمول در رویکردهای شخصیت‌شناسانه ـ با حوصله، صبوری و تامل لازم تلاش کرده است به شکل حداکثری، همه زوایا و ابعاد ساحت‌های وجودی و شخصیتی زندگی یک شهید را مورد تحقیق و تامل قرار دهد. * تسنیم: نقش پژوهشگر و ویژگی‌های حرفه‌ای نویسنده چقدر در استحکام چنین اثر حجیمی موثر بوده است؟ از مولفه‌های جدی برای شکل‌گرفتن این اثر، یکی قابلیت و توانمندی محقق و پژوهشگر کار است؛ که فردی نوپا و تازه‌کار نیست، بلکه پس از نزدیک به 15 الی 20 سال کار میدانی، ثبت و ضبط خاطرات، کار شهیدپژوهی و تامل در زندگی ایثارگران و رزمندگان به این کار پیوسته است؛ یعنی انتخاب محقق و پژوهشگر برای کار، از هوشمندی و دقت لازم برخوردار بوده است. زیاد پیش می‌آید که سوژه‌ها و موضوعاتی را که اجرای تحقیق و پژوهش آن‌ها کار سختی است، به افرادی می‌سپاریم که توانمندی و تجربه لازم را ندارند. خوشبختانه محقق این کار، سرکار خانم معصومه سپهری، اصطلاحاً کارکشته و کارکرده‌ این مسیر بوده، و از انگیزه، عشق و سلامت حرفه‌ای لازم برای سیره پژوهی شهدا و کار کردن در عرصه شهیدان برخوردار بوده است. نکته مهم دیگر این بوده که ایشان یک آدم نورس و تازه‌راهبرده نیست؛ معمولاً جوان‌ها و تازه‌کارها شتاب و عجله‌ای دارند که می‌خواهند راه صدساله را یک‌شبه بروند و کمتر از یک سال کار را جمع‌وجور کنند. ایشان آن شتاب‌زدگی و عجله را نداشته، بلکه با تامل، آرامش و از همه مهم‌تر صبوری حین کار پیش رفته است. کارها بعضی وقت‌ها خسته می‌کند؛ رفتارها، مشکلات، به‌خصوص تحقیق در مورد شخصیت‌های نظامی و مواردی که کار جنبه‌های محرمانه دارد، مشکلات زیادی ایجاد می‌کند که منجر به خستگی زودرس می‌شود. این صبوری و خستگی‌ناپذیری بسیار کمک کرده است. محقق سختی سفر را بسیار بر خود هموار کرده، راه‌های زیادی را رفته، نزد افراد فراوانی رفته و در مجموع، این کاری که با صبوری پیش رفته، به لحاظ ملات و محتوا غنی و عمیق بوده و اطلاعات، داده‌ها، یافته‌ها، خاطرات و ماجراهای فراوانی پیرامون شهید حسن طهرانی‌مقدم و اقدامات ایشان در عرصه صنایع موشکی رقم خورده است. در مجموع، این عوامل با اعتماد و همکاری سازمان مربوطه نیز همراه شده است. بسیاری از شخصیت‌ها را بدون همکاری و همراهی سازمان نمی‌توان دوره فعالیت‌هایشان را خوب کندوکاو کرد و به تحقیق نشست؛ اما در مورد شهید بزرگوار، شهید طهرانی‌مقدم این اتفاق افتاده، مساعدت، همکاری و اعتماد صورت گرفته و همین خودش خیلی کمک کرده است در شناسایی آدم‌ها، افراد موثر و همراه با شهید، تا منتج به حضورشان در جلسات گفت‌وگو و ثبت و ضبط خاطرات شفاهی‌شان شود. حاصل این همکاری و اعتماد سازمانی، دانش تجربی، صبوری و کاردانی نویسنده، پروژه‌ای از تاریخ شفاهی شده است که حجم یافته‌ها و داده‌های آن قابل‌توجه بوده و مطابق استانداردهای استفاده از روش تاریخ شفاهی برای نزدیک شدن به یک موضوع است. * تسنیم: برخی معتقدند که شاید معصومه سپهری باید از دل این 3 جلد یک جلد شسته و رفته بیرون بیاورد تا خوانش آن برای مخاطب عمومی آسان شود، اما نویسنده بارها از بازخوردهای عموم مردم نسبت به کتاب سخن گفته و این نشان می دهد مکه مخاطب عامه نیز با کتاب ارتباط برقرار کرده است.نظر شما چیست؟ طبیعتاً برای مرحله آماده‌سازی، تولید و چاپ و نشر آن نیز تمهیداتی اندیشیده شده است. روش تاریخ شفاهی در ذات خود برای تحقیق، پژوهش و گردآوری است و الزامی در این روش برای کتاب شدن و تبدیل به محصول شدن وجود ندارد. حاصل این روش و یافته‌ها و نتایج آن معمولاً در قالب فرآورده‌های متنوع و مختلفی قابل‌ارایه خواهد بود که یکی از آن‌ها می‌تواند کتاب باشد؛ البته قالب و گونه نگارشی آن کتاب نیز می‌تواند متنوع و متفاوت باشد. این گردآوری و تحقیق در سه مجلد، با حجم قابل‌توجه و با حوصله و صبوری چیدمان شده است. یک سیر زمانی قدیم به جدید مناسب و خوب برای آن رعایت شده و اسناد، تصاویر و مستندات مربوط به هر دوره هم به همین ترتیب کنار هم قرار گرفته است. در واقع، کاری که می‌بایست در گنجینه یا فضای آرشیوی برای دسترسی آیندگان و علاقه‌مندان به فرآورده‌های ادبی، هنری و حتی پژوهش‌ها و نگارش‌های نظامی قرار می‌گرفت، در قالب این سه جلد به نوعی عمومی شده و در دسترس عموم قرار گرفته است. طبیعتاً توقع نمی‌رود که این متن مثلاً توسط خوانندگان عام مورد استقبال زیاد قرار بگیرد و قاطبه و لایه‌های مختلف اجتماع بخواهند خریدار این اثر باشند؛ نه! مخاطب خروجی‌های تاریخ شفاهی معمولاً اهل تخصص، اهل هنر، اهل ادبیات و پدیدآورندگان و تولیدکنندگان ادبی و هنری هستند. آنچه امروز فراهم شده، یک بستر آماده و مدون است برای اینکه آفرینشگران ادبی و هنری و پژوهشگران حوزه دانش نظامی بتوانند از آن برای تاریخ‌نگاری، ثبت و ضبط، تولیدات برای گروه‌های سنی مختلف و در قالب‌ها و گونه‌های نگارشی گوناگون استفاده کنند. شب شعر "مرد ابدی"؛ دیدیم در دنیای موشک‌ها جایی برای "گفتمان‌ها" نیست! لذا برخی که قیمت یا حجم بالای آن را مورد نقد قرار می‌دهند، در پاسخ باید گفت که این حجم کلان و حداکثری به این خاطر بوده است که هیچ سند، یافته یا خاطره‌ای مرتبط با این شهید کنار گذاشته نشود و دچار حذف نشود؛ گردآوری به شکل حداکثری صورت گرفته و جنبه حفظ و ثبت برای ماندگاری در تاریخ را دارد. * تسنیم: مجموعه مرد ادبی به نظر شما از جامعیت کامل برای مصدر قرار گرفتن تولیدات بعدی در قالب هنر درباره شهید طهرانی مقدم برخوردار است؟ بله، قطعا، ما در گذر زمان و با دور شدن از سال‌هایی که اکنون در آن به سر می‌بریم، می‌توانیم این محتوا را مبنا قرار دهیم برای خلق آثارِ حضور؛ می‌تواند مبنای فیلم‌نامه برای تولید سینمایی شود یا در قالب رمان تنظیم و تدوین و نگارش پیدا کند. حتی این اثر جنبه الگویی دارد و می‌تواند ترغیب کند و انگیزه بدهد به دیگر سازمان‌ها و نهادها تا برای پژوهش در مورد شهدا، مردان پرتلاش، افتخارآفرین، مبتکر و خلاق خود چنین بسترهایی را فراهم کنند تا محققان حرفه‌ای بتوانند کارهای جامع و کاملی را رقم بزنند. * تسنیم: شما اشاره کردید که شاید حجم بالای کتاب مخاطب عام را از اثر دور نگه داردف اما تجربه نویسنده و ناشر نشان می دهد که اتفاقا مخاطب عام خصوصا جوانان ارتباط خوبی با اثر برقرار کردند، راه اندازی پویش ملی کتاب «مرد ابدی» توسط جوانانی علاقه مند به کتاب در پانزدهمین سالگرد نیز دال بر این ماجراست، به نظر شما کتاب چقدر برای مخاطب جوان امروز مفید است؟ این مخاطب عام هم از عشق و انگیزه خوانش در حوزه شهدا و مردانی که در راستای خودکفایی و پیشرفت ما در حوزه‌های مختلف ایثار جان، وقت و زندگی کرده‌اند، برخوردار است. طبیعتاً خواننده‌ای که کتابی را می‌خرد، می‌داند چه قالبی و چه اثری را خریده است؛ یکی داستان می‌خرد، یکی رمان می‌خرد و دیگری خاطرات شفاهی می‌خرد. خریدار متنی که در پیشانی و عنوانش به صراحت گفته شده «تاریخ شفاهی ناظر بر زندگی یک شخصیت شهید در قواره قهرمان ملی»، طبیعتاً بر اساس همان انتظار و توقع خود دست به خرید می‌زند. بعضی وقت‌ها وزن و حجم کتاب برای جابجایی و حمل‌ونقل نیز قابل‌تامل است؛ یعنی به لحاظ حجم و وزن، با عدد بالایی مواجه هستیم. کسی که این را می‌خرد، طبیعتاً آن علاقه و انگیزه را برای خوانش دارد. قبلاً عرض کردم که توقع نمی‌رود خواننده معمولی که روایت‌های کوتاه را می‌پسندد یا به خاطرات شفاهی با زاویه دید اول‌شخص راوی دل بسته است، الزاماً با این کار ارتباط بگیرد و بنشیند کامل هر سه جلد را در حجم بالای 2000 صفحه بخواند. طبیعتاً دامنه و دایره خوانندگان تخصصی بیشتر است؛ مخاطب عام بعضاً هر کدام از مجلدات را هم که اتفاقی بردارد یا از جلد دوم شروع کند، می‌تواند برایش حاوی اطلاعات، شناخت، درس‌ها و عبرت‌هایی باشد. در مجموع می‌بایست مشوق چنین کارهایی بود؛ چون این کارها زمینه را برای تحقیقات مستند و نگارش‌های واقع‌گرایانه در آینده در مورد موضوعات و اشخاصی که برای ما اهمیت دارند و زندگی‌شان جنبه‌های الگویی دارد، فراهم می‌کند. اگر چنین کاری در زمان خودش صورت نگیرد، با دور شدن دوره‌های زمانی، در آینده خیلی سخت خواهد بود. بسیاری از همراهان و راویان از دنیا می‌روند، حافظه خود را از دست می‌دهند، از زمانه خاطرات دور می‌شوند و نمی‌توانند دقیق و خوب روایت کنند. از این جهت، زمان خیلی تعیین‌کننده است. یک هوشمندی اتفاق افتاده که در دهه نود این تحقیق آغاز شده و پیش رفته و چند سالی هم هست که حمدالله نتیجه و دستاوردهای آن منتشر شده است. انتهای پیام/