آفریقا؛ فرصت بزرگ، سهم کوچک ایران

به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد؛ تجارت ایران با آفریقا در ۹ ماه نخست ۱۴۰۴ با رشد ۶۶ درصدی به ۹۴۰ میلیون دلار رسید؛ اما این رقم در برابر ظرفیت بازار بیش از یک میلیارد نفری قاره، هنوز بسیار کوچک است. سوال اصلی این است که ایران چگونه می تواند از تجارت مقطعی به حضور پایدار در زنجیره ارزش کشاورزی آفریقا برسد؟ کشاورزی؛ پل ایران و آفریقا نشست ملی کشاورزی ایران و آفریقا در ۹ آبان، فرصتی است برای بازتعریف رابطه اقتصادی ایران با قاره ای که بازار بزرگ مواد غذایی، منبع مهم نهاده های کشاورزی و میدان رقابت فزاینده قدرت های اقتصادی جهانی است. تجارت ایران با آفریقا در سال های اخیر نوسان داشته، اما رشد قابل توجه ۱۴۰۴ نشان می دهد که مسیر توسعه، مشروط به عبور از مدل «صادرات کالایی» و حرکت به سوی سرمایه گذاری، انتقال فناوری و زنجیره ارزش کشاورزی است. روند تجارت با آفریقا در سال های اخیر آمارهای رسمی و گزارش های اقتصادی نشان می دهد تجارت ایران با آفریقا در دوره ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۵ نه یک مسیر صعودی یکنواخت، بلکه دوره ای از رشد، افت و سپس بازیابی بوده است. در سال ۱۴۰۰ صادرات مستقیم ایران به آفریقا حدود ۱ میلیارد دلار بود؛ و حضور ایران در غرب آفریقا، به ویژه غنا، نسبتاً پررنگ بود. در سال ۱۴۰۱ صادرات ایران به آفریقا به حدود ۱٫۱۸۴ میلیارد دلار و حجم کل تجارت به حدود ۱٫۲ میلیارد دلار رسید. این سال اوج صادرات مستقیم ایران به آفریقا در دوره اخیر بود. در سال ۱۴۰۲ صادرات مستقیم به حدود ۶۹۴ تا ۷۰۰ میلیون دلار کاهش یافت؛ یعنی حدود ۴۱ درصد افت ارزشی. که کاهش صادرات همراه با کاهش قیمت و وزن محموله ها رخ داد. در هفت ماه نخست سال ۱۴۰۳، صادرات به ۳۸۱ میلیون دلار رسید و نسبت به مدت مشابه ۱۲ درصد کاهش داشت؛ واردات نیز فقط ۶۰ میلیون دلار بود. که این روند نزولی ادامه یافت و نشان داد رشد تجارت پایدار نیست. در 9 ماه نخست سال ۱۴۰۴، حجم تجارت ایران با ۳۹ کشور آفریقایی به ۹۴۰ میلیون دلار رسید و ۶۶ درصد رشد کرد. که نشان از بازیابی قابل توجه تجارت، با وجود محدودیت های حمل ونقل و مالی بود. آمار سالانه سال 1405 هنوز به طور کامل در دسترس نیست؛ اما گزارش های اواخر ۱۴۰۴ و ابتدای ۱۴۰۵ از ادامه روند رشد و استفاده از مسیرهای جایگزین حکایت دارند. و پایداری این رشد به زیرساخت، تسویه مالی و تنوع صادراتی بستگی دارد. این اعداد یک واقعیت مهم را آشکار می کنند: حجم تجارت ایران با آفریقا حتی در بهترین سال، یعنی ۱۴۰۱، تنها حدود یک هزارم از تجارت خارجی قاره آفریقا بوده است. بنابراین مساله اصلی، نبود بازار نیست؛ مساله، ضعف حضور پایدار، زیرساخت تجاری و تنوع سبد صادراتی ایران است. سبد صادراتی: وابستگی به کالاهای صنعتی ترکیب صادرات ایران به آفریقا نشان می دهد که سبد تجاری کشور هنوز بسیار متمرکز است. در سال ۱۴۰۲، حدود ۵۱ درصد صادرات ایران به آفریقا شامل مشتقات نفتی، از جمله کود اوره، قیر، گاز مایع و روغن های صنعتی بود و ۳۷ درصد نیز محصولات فولادی و آهنی بودند. به بیان دیگر، حدود ۸۸ درصد صادرات مستقیم ایران به این قاره در دو گروه انرژی و فلزات متمرکز بود. در نیمه نخست ۱۴۰۳ نیز محصولات فولادی، کود اوره و قیر مهم ترین اقلام صادراتی بودند؛ در مقابل، مواد غذایی، محصولات دامی، لبنی، شیلاتی و کشاورزی تنها حدود ۲۱٫۶ میلیون دلار از ۳۲۴ میلیون دلار صادرات شش ماهه را تشکیل دادند. این یعنی سهم مستقیم کشاورزی و غذایی از صادرات ایران به آفریقا در آن دوره حدود ۶٫۷ درصد بود. جایگاه کشاورزی در تجارت دوطرفه نکته مهم این است که کشاورزی در تجارت ایران و آفریقا یک طرفه نیست؛ ایران در صادرات مستقیم محصولات کشاورزی و غذایی سهم محدودی دارد، اما در واردات از آفریقا به طور جدی به محصولات کشاورزی وابسته است. حدود ۶۶ درصد واردات ایران از آفریقا شامل مواد غذایی و کشاورزی است؛ از جمله چای، ذرت، قهوه، توتون، حبوبات، لاشه دام و محصولات شیلاتی در مقابل، در صادرات ایران به آفریقا، مواد غذایی و محصولات کشاورزی در کنار اقلامی مانند مصالح ساختمانی، دارو، لوازم خانگی و قطعات خودرو در گروه «سایر کالاها» قرار می گیرند. در هفت ماه نخست ۱۴۰۳، صادرات مواد غذایی، دامی، لبنی، شیلاتی و کشاورزی ایران به آفریقا حدود ۳۴٫۵ هزار تن و ۲۱٫۶ میلیون دلار بود. در سال ۱۴۰۲ نیز ایران حدود ۴۱ هزار تن محصولات غذایی و کشاورزی به ارزش ۲۸ میلیون دلار به آفریقا صادر کرد که ۱۸ درصد رشد داشت. این ساختار نشان می دهد ایران در برابر آفریقا بیشتر واردکننده مواد غذایی و خام است و در صادرات، عمدتاً کالاهای صنعتی و انرژی محور عرضه می کند. اگر سیاست تجاری صرفاً بر «افزایش صادرات کالا» محدود بماند، بخش کشاورزی در این رابطه جایگاه ثانویه خواهد داشت؛ اما اگر بر زنجیره ارزش متمرکز شود، هم صادرات ایران متنوع تر می شود و هم آفریقا به تولید و فرآوری بیشتر دست می یابد. چالش های اصلی همکاری تجربه سال های ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ نشان داد که رشد تجارت ایران با آفریقا خودبه خود تداوم نمی یابد. مهم ترین چالش ها عبارت اند از: زیرساخت حمل ونقل و لجستیک: نبود خطوط مستقیم دریایی و هوایی کافی، هزینه بالای حمل و اتکا به مسیرهای ثالث، رقابت پذیری کالاهای ایرانی را کاهش می دهد. تبادل مالی و بانکی: محدودیت های تسویه ارزی، ریسک پرداخت و نبود سازوکارهای بانکی مطمین، موانع جدی برای قراردادهای بلندمدت هستند. تمرکز صادراتی: سهم بالای مشتقات نفتی و فولاد، تجارت ایران را در برابر نوسان قیمت جهانی و تحریم ها آسیب پذیر می کند. اطلاعات بازار و حضور مستمر: ورود موردی و سفرمحور، بدون شبکه توزیع، انبار، خدمات پس از فروش و روابط تجاری بومی، پایدار نیست. استانداردها و مقررات بهداشتی: در تجارت غذایی و کشاورزی، انطباق با استانداردهای ایمنی غذا، قرنطینه گیاهی و مقررات وارداتی کشورهای آفریقایی شرط ورود به بازار است. فرصت های پیش روی ایران آفریقا با جمعیت بیش از یک میلیارد نفر، رشد جمعیت شهری، تقاضای فزاینده مواد غذایی و شکاف تولید داخلی، یکی از مهم ترین بازارهای آینده مواد غذایی و نهاده های کشاورزی است. اتحادیه آفریقا تخمین زده است که تقاضای غذایی قاره حدود ۲۰ درصد بیش از عرضه داخلی است و صورت حساب واردات غذایی سالانه آن حدود ۳۵ میلیارد دلار است. برای ایران، این فضا می تواند در چند محور تبدیل به فرصت شود: صادرات نهاده های کشاورزی، از جمله بذر، کود، سموم مجاز، تجهیزات آبیاری و ماشین آلات کشاورزی. سرمایه گذاری در مزارع، دامداری ها، مزرعه های آبزی پروری و واحدهای شیلاتی در کشورهای آفریقایی. توسعه صنایع تبدیلی و فرآوری مواد غذایی، از جمله کنسرو، لبنیات، خوراک دام، روغن های خوراکی و محصولات بسته بندی شده. انتقال دانش فنی در آبیاری کم فشار، مدیریت آب، مبارزه با فرسایش خاک، دامپروری و شیلات. همکاری در آموزش، ترویج کشاورزی، آزمایشگاه های کنترل کیفیت و سامانه های دیجیتال کشاورزی. سیاست های آفریقا؛ فرصت یا هشدار؟ برنامه توسعه ای کشورهای آفریقایی دیگر صرفاً به دنبال واردات کالا نیست. چارچوب «برنامه توسعه ای ۲۰۶۳» اتحادیه آفریقا و منطقه آزاد تجارت قاره ای آفریقا، بر صنعتی شدن، افزایش ارزش افزوده، کاهش وابستگی به صادرات مواد خام و شکل گیری زنجیره های ارزش منطقه ای تاکید دارند. در حوزه کشاورزی، اتحادیه آفریقا توسعه فرآوری محصولات کشاورزی، ایمنی غذا، تجارت درون آفریقایی محصولات کشاورزی و ایجاد زنجیره های ارزش منطقه ای را در اولویت قرار داده است. همچنین برنامه «کمیسیون توسعه کشاورزی آفریقا» یا CAADP و اعلامیه مالابو، هدف سه برابر کردن تجارت درون آفریقایی محصولات و خدمات کشاورزی را دنبال می کنند. این سیاست ها دو پیام برای ایران دارند: 1) صادرات صرف محصولات خام یا کالاهای نهایی بدون سرمایه گذاری محلی، با جهت گیری آفریقا سازگار نیست. 2) ایران باید در طرح هایی مشارکت کند که به افزایش تولید، فرآوری، اشتغال و ارزش افزوده در خود کشورهای آفریقایی کمک می کنند. مسیر درست: زنجیره ارزش کشاورزی مسیر درست توسعه همکاری ایران و آفریقا در کشاورزی، حرکت از «تجارت مرزی» به «همکاری زنجیره ارزش» است. زنجیره ارزش کشاورزی یعنی همکاری از مزرعه تا بازار: تامین نهاده، تولید، برداشت، انبارش، فرآوری، بسته بندی، لجستیک، بازاریابی و توزیع. یک مدل عملی می تواند این گونه باشد: ایران بذر، کود، تجهیزات آبیاری، دانش فنی و خدمات مهندسی عرضه کند. شرکت های مشترک یا سرمایه گذاران آفریقایی در تولید محصول در کشور میزبان فعال شوند. بخشی از محصول در همان کشور فرآوری و بسته بندی شود. محصول نهایی هم برای بازار داخلی آفریقا و هم برای صادرات از طریق منطقه آزاد تجارت قاره ای آفریقا عرضه شود. ایران در ازای آن، بخشی از مواد اولیه مورد نیاز خود، از جمله حبوبات، دام، محصولات شیلاتی یا مواد اولیه صنایع غذایی را تامین کند. این مدل با اولویت های اتحادیه آفریقا هم راستاست؛ چون آفریقا به طور مشخص فرآوری کشاورزی، توسعه زنجیره ارزش و کاهش صادرات مواد خام را در راهبرد کالاهای قاره ای خود قرار داده است. جمع بندی نوسان تجارت ایران با آفریقا نشان می دهد که حضور ایران در آفریقا هنوز بر پایه قراردادهای مقطعی و صادرات کالایی است، نه یک استراتژی اقتصادی پایدار. بخش کشاورزی می تواند نقطه تغییر این معادله باشد؛ نه به این معنا که ایران فقط محصولات غذایی بیشتری به آفریقا صادر کند، بلکه به این معنا که در تولید، فرآوری، فناوری، آموزش و توزیع با کشورهای آفریقایی شریک شود. اگر ایران بتواند زنجیره ارزش کشاورزی را مبنای همکاری قرار دهد، هم سهم خود را از بازار بزرگ آفریقا افزایش می دهد و هم با جهت گیری توسعه ای آفریقا برای ارزش افزوده و صنعتی شدن کشاورزی هم راستا می شود./ اسماعیل رزاقی، پژوهشگر اقتصادی آفریقا