شکست در میدان، جنگ با نقاب مذهبی؛ راهبرد قدیمی و تکراری ریاض در یمن

بین الملل به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، حکومت عربستان سعودی سال‌ها است که از میزبانی حرمین شریفین در مکه و مدینه به عنوان ابزاری برای تثبیت قدرت سیاسی و پیشبرد اهداف منطقه‌ای خود استفاده می‌کند. ریاض با معرفی خود به عنوان خادم حرمین شریفین و ام القری جهان اسلام، می‌کوشد مخالفت با سیاست‌هایش را به مخالفت با مقدسات اسلامی پیوند بزند و از اعتبار مذهبی خود برای همراه کردن افکار عمومی مسلمانان بهره برداری کند. این ادعا در شرایطی مطرح می شود که حکومت سعودی در سال‌های اخیر به شکل عامدانه در مسیر دین زدایی از عرصه عمومی جامعه حرکت کرده و با محدود کردن جایگاه نهادهای مذهبی، تضعیف نفوذ علمای سنتی و گسترش برنامه‌های سرگرمی و الگوهای فرهنگی فاصله گرفته از ارزش‌های اسلامی، در حال بازتعریف هویت اجتماعی عربستان بر اساس اولویت‌های سیاسی و اقتصادی خاندان حاکم است. به بیان دیگر، حکومتی که در داخل کشور نقش سنتی دین را به سود تثبیت قدرت متمرکز خود محدود می‌کند، در عرصه خارجی همچنان می‌کوشد از همان دین و مقدسات اسلامی به عنوان ابزاری برای مشروعیت بخشی به سیاست‌هایش استفاده کند. جنگ یمن یکی از روشن‌ترین نمونه های این دوگانگی است. از سال 2015 و آغاز تجاوز نظامی ایتلاف به رهبری عربستان، ریاض بارها تلاش کرده است اختلاف سیاسی با انصارالله را به تقابلی مذهبی تبدیل کند. نکته مهم آن است که هرچه عربستان در میدان جنگ با ناکامی‌های بیشتری روبرو شده و در موقعیت ضعف بیشتری قرار گرفته، بیشتر به سیاست تحریک اختلافات مذهبی و بهره‌برداری از جایگاه حرمین شریفین پناه برده است. هنگامی که فشار نظامی نتوانسته است اهداف سیاسی ریاض را محقق کند، تلاش برای بدنام کردن انصارالله در افکار عمومی جهان اسلام و معرفی آن به عنوان تهدیدی علیه مقدسات، به ابزاری مکمل برای جبران ناکامی‌های میدانی تبدیل شده است. این رویکرد در دور جدید درگیری‌ها بار دیگر شدت گرفته و اتهام زنی درباره هدف قرار دادن مکه و مدینه به یکی از محورهای تبلیغات سعودی تبدیل شده است. در هفته‌های اخیر، مقام‌های سعودی و ایتلاف تحت رهبری این کشور چندین مرتبه مدعی شده‌اند که انصارالله قصد هدف قرار دادن مکه یا مدینه را داشته است. در یکی از این موارد، در 16 سپتامبر، ایتلاف سعودی مدعی شد یک پهپاد شلیک شده از سوی انصارالله به سمت مکه را رهگیری کرده است. در 21 اکتبر نیز ایتلاف از رهگیری پهپادهایی بر فراز مدینه خبر داد؛ ادعایی که یحیی سریع، سخنگوی نیروهای مسلح یمن، آن را رد و تاکید داشت که نیروهای یمنی نه مدینه را هدف قرار داده‌اند و نه در آن روز عملیاتی علیه عربستان انجام داده‌اند. انصارالله از همان نخستین ادعاها هرگونه عملیات علیه مکه و دیگر اماکن مقدس اسلامی را رد کرده و این اتهامات را بخشی از جنگ تبلیغاتی عربستان دانسته است. در مقابل، روایت سعودی بدون ارایه شواهد مستقل و قابل ارزیابی عمومی، تلاش کرده است اتهام هدف قرار دادن مقدسات را به محور اصلی تصویرسازی از انصارالله تبدیل کند. رفتار انصارالله در موضوع حریم هوایی مکه و مدینه نیز با روایت تبلیغاتی ریاض تناقض دارد. نیروهای یمنی در جریان تشدید فشار بر عربستان و اعلام محدودیت برای استفاده از آسمان این کشور، حریم هوایی مکه و مدینه را از این محدودیت مستثنی اعلام کردند. این موضع به روشنی نشان می‌دهد که انصارالله میان مقابله با زیرساخت‌های نظامی و اقتصادی عربستان و تعرض به اماکن مقدس اسلامی تفاوت قایل است. با این حال، حکومت سعودی می‌کوشد با تکرار ادعاهای مربوط به مکه و مدینه، این تمایز را نادیده بگیرد و عملیات نظامی انصارالله علیه اهداف سعودی را در قالب تهدیدی علیه کل جهان اسلام بازنمایی کند. هدف چنین فضاسازی‌ای آن است که عربستان از جایگاه طرفی درگیر در جنگ خارج شود و در قامت مدافع مقدسات ظاهر گردد؛ جایگاهی که می‌تواند برای تحریک احساسات مذهبی و همراه کردن دولت‌ها، نهادهای دینی و افکار عمومی مسلمانان به کار گرفته شود. بیانیه اخیر دبیرخانه شورای علمای ارشد عربستان موسوم به «کبارالعلما» را باید در همین چارچوب تحلیل کرد. این شورا روز 21 اکتبر، انصارالله را به هدف قرار دادن غیرنظامیان و تاسیسات غیرنظامی و تلاش برای حمله به مکه و مدینه متهم کرد و اقدامات این جنبش را هم سنگ عملکرد داعش و القاعده دانست. در ادامه نیز از مسلمانان خواست در برابر انصارالله موضع بگیرند و با آنچه تعرض به مقدسات اسلامی خوانده شد مقابله کنند. چنین بیانیه‌ای صرفا یک موضع گیری مذهبی نیست؛ بلکه تلاشی برای تبدیل یک منازعه سیاسی و نظامی به رویارویی اعتقادی است. هنگامی که یک نهاد رسمی مذهبی در عربستان، انصارالله را در کنار داعش و القاعده قرار می‌دهد و از مسلمانان می‌خواهد در برابر آن بایستند، عملا ظرفیت دینی خود را در خدمت اهداف سیاسی و نظامی حکومت سعودی قرار می‌دهد. اهمیت این رویکرد در شرایط کنونی، با توجه به تحولات استان تعز بیشتر می‌شود. تعز یکی از مراکز مهم فعالیت جریان‌های وابسته به اخوان المسلمین و از کانون‌های اصلی فعالیت‌های فرهنگی اهل سنت در یمن است. هرگونه تغییر در موازنه قدرت در این استان، تنها یک تحول نظامی محدود به جغرافیای محلی نیست، بلکه می‌تواند بر مناسبات سیاسی و اجتماعی در بخش‌های دیگر یمن نیز تاثیر بگذارد. در شرایطی که انصارالله در تلاش برای گسترش تفاهم با قبایل و تغییر موازنه میدانی است، تشدید اختلافات مذهبی می‌تواند به ابزاری برای جلوگیری از نزدیک شدن بخش‌هایی از جامعه محلی به دولت صنعا تبدیل شود. از این منظر، فضاسازی مذهبی علیه انصارالله را باید نه جدا از تحولات میدان، بلکه در پیوند با تلاش برای حفظ شکاف‌های اجتماعی و جلوگیری از تغییر مناسبات سیاسی در تعز بررسی کرد. در روزهای اخیر، همزمان با بیانیه شورای علمای ارشد سعودی، رسانه‌های نزدیک به جریان مخالف انصارالله گزارش‌هایی درباره تغییر برخی مناسک مذهبی در بخش‌هایی از استان تعز منتشر کرده اند. در این گزارش‌ها ادعا شده است که عبارت «حی علی خیر العمل» برای نخستین بار در اذان یکی از مساجد روستای ذی البلس در منطقه بنی احمد به کار رفته و این اقدام با تحریم برخی مساجد از سوی ساکنان همراه شده است. احمد الشلفی، مجری شبکه الجزیره و از چهره های رسانه‌ای شناخته شده جریان مخالف انصارالله، نیز این روایت را در شبکه ایکس بازتاب داده است. با این حال، جزییات این ادعاها از سوی منابع مستقل دیگر تایید نشده است و انتشار آنها از سوی رسانه‌های مخالف انصارالله، به تنهایی برای اثبات ادعای تغییر اجباری مناسک مذهبی یا وجود اعتراض گسترده محلی کافی نیست. نکته مهم در این میان آن است که عبارت «حی علی خیر العمل» در سنت مذهبی زیدیه سابقه تاریخی دارد و استفاده از آن، به خودی خود، به معنای تحمیل یک مناسک تازه یا اقدامی بی‌سابقه در تاریخ اسلام نیست. تبدیل این عبارت به نشانه‌ای از تغییر اجباری هویت مذهبی مردم، بدون ارایه شواهد روشن درباره شرایط وقوع ماجرا، می‌تواند در خدمت همان چارچوب تبلیغاتی قرار گیرد که می‌کوشد حضور انصارالله در مناطق با بافت مذهبی متفاوت را تهدیدی علیه هویت ساکنان معرفی کند. مسیله اصلی در چنین گزارش‌هایی، نه صرف طرح یک عبارت در اذان، بلکه نحوه بهره برداری سیاسی از آن و تلاش برای تبدیل اختلافات محلی به شکافی فراگیر میان انصارالله و جامعه اهل سنت است. همزمانی انتشار این گزارش‌ها با بیانیه شورای علمای ارشد سعودی، از نظر رسانه‌ای معنادار است. در یک سو، نهاد مذهبی رسمی عربستان با متهم کردن انصارالله به تهدید مکه و مدینه، می‌کوشد دامنه منازعه را به سطح مقدسات اسلامی گسترش دهد؛ در سوی دیگر، رسانه‌های مخالف این جنبش با برجسته کردن ادعاهایی درباره تغییر مناسک در تعز، تصویری از تهدید هویت مذهبی ساکنان مناطق تحت کنترل دولت صنعا ارایه می‌کنند. این دو محور، هرچند از نظر منبع و محتوای مستقیم یکسان نیستند، در یک نتیجه تبلیغاتی مشترک به هم می‌رسند: ایجاد نگرانی مذهبی درباره انصارالله و دشوار کردن شکل‌گیری تفاهم میان این جنبش و بخش‌هایی از جامعه محلی. در شرایطی که تحولات میدانی می‌تواند زمینه ساز تغییر مناسبات قبایلی و سیاسی شود، دامن زدن به این نگرانی‌ها ظرفیت آن را دارد که شکاف‌های موجود را عمیق تر کند. در مقابل، تجربه اداره مناطق تحت کنترل دولت صنعا نشان می‌دهد که مناسبات اجتماعی و مذهبی یمن را نمی‌توان به تقابل ساده میان انصارالله و اهل سنت فروکاست. جامعه یمن از تنوع مذهبی، قبایلی و فرهنگی برخوردار است و اداره این جامعه نیازمند تعامل با طیف‌های گوناگون است. هرچند نمی‌توان وجود اختلافات محلی یا انتقاد از عملکرد نهادهای اداره کننده را به طور کلی منتفی دانست، اما تبدیل ادعاهای تاییدنشده به تصویری قطعی از یک سیاست فراگیر مذهبی، بیش از آنکه به فهم واقعیت‌های اجتماعی کمک کند، می‌تواند به تشدید تنش‌ها منجر شود. به همین دلیل، ادعاهای مطرح شده درباره مناسک مذهبی در تعز را باید در کنار زمینه سیاسی و رسانه‌ای انتشار آنها بررسی کرد، نه آنکه بدون شواهد مستقل، به عنوان واقعیتی اثبات شده پذیرفت. در نهایت، بیانیه شورای علمای ارشد سعودی و موج تازه گزارش‌های مذهبی علیه انصارالله را باید بخشی از تلاش ریاض برای فعال کردن ظرفیت‌های دینی و رسانه‌ای خود در شرایط افزایش فشارهای میدانی دانست. حکومتی که در داخل عربستان به صورت عامدانه در حال محدود کردن نقش سنتی دین در جامعه است، در خارج از مرزهای خود همچنان از مقدسات برای بسیج افکار عمومی علیه رقیبان سیاسی بهره می‌گیرد. بن سلمان و مخاطرات انتقال مزدوران چندملیتی جولانی از سوریه به یمن از محاصره هوایی تا درخواست کمک نظامی؛ تقلای عربستان برای مهار یمن تکرار ادعاهای مربوط به مکه و مدینه، در حالی که انصارالله این اتهامات را رد کرده و حریم هوایی این دو شهر را از محدودیت‌های اعلام شده مستثنی دانسته است، نشان می‌دهد که ریاض می‌کوشد از حساسیت مذهبی مسلمانان برای جبران بخشی از ناکامی‌های سیاسی و نظامی خود استفاده کند. در تعز نیز برجسته سازی ادعاهای تاییدنشده درباره مناسک مذهبی می‌تواند در خدمت تلاش برای جلوگیری از نزدیکی اجتماعی و سیاسی میان انصارالله و بخش‌هایی از جامعه محلی قرار گیرد. در چنین شرایطی، دفاع از وحدت جامعه یمن مستلزم مقابله با تبدیل اختلافات سیاسی به نزاع مذهبی و افشای استفاده ابزاری از مقدسات برای پیشبرد اهداف جنگی است. نویسنده: احمد حاجی صادقیان، کارشناس مسایل یمن انتهای پیام/