سال کابوس‌وار ولیعهد سعودی

به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد-کامران کرمی؛ محمد بن سلمان در حال آماده کردن خود برای درخشیدن در کانون توجهات بود. قرار بود اجلاس سالانه «ابتکار سرمایه گذاری آینده» در ۲۶ اکتبر برگزار شود؛ گردهمایی ای در پایتخت عربستان که گاه از آن با عنوان «داووس صحرا» یاد می شود. ولیعهد معمولا یک هفته را به دیدار و خوشامدگویی به سران کشورها، غول های مالی و دیگر شخصیت های برجسته اختصاص می داد؛ اما امسال اوضاع پاک متفاوت است. نشریه اکونومیست در گزارشی با پرداختن به وضعیت سیاسی-اقتصادی عربستان در انتهای سال میلادی می نویسد: حوثی ها، هفته هاست که ریاض را با موشک و پهپاد هدف قرار می دهند. فرودگاه پایتخت پس از مجموعه ای از حملات مرگبار، عملا همچنان تعطیل است. بسیاری از دولت های غربی به شهروندان خود هشدار داده اند که به عربستان سفر نکنند. مدیران شرکت ها نیز نگران بودند که هتل ها و دیگر محل های برگزاری رویداد به اهداف حملات تبدیل شوند. سرانجام، برگزارکنندگان پس از چند روز بررسی، در ۱۹ اکتبر تصمیم گرفتند اجلاس را تا سال آینده به تعویق بیندازند. بن سلمان زمانی که یک دهه پیش به قدرت رسید، چند قمار بزرگ کرد. او بر این باور بود که می تواند حوثی ها را شکست دهد، اقتصاد عربستان را از نو بسازد و روی دونالد ترامپ به عنوان متحدی قابل اتکا حساب کند. اکنون هر سه محاسبه، هم زمان، به بیراهه رفته اند. تصمیم به تعویق اجلاس ابتکار سرمایه گذاری آینده، نمادی از سال کابوس وار محمد بن سلمان است؛ سالی که در آن با مجموعه ای از بحران های درهم تنیده روبه رو شده و هیچ یک راه حل آماده و ساده ای ندارند. عربستان نتوانست حوثی ها را شکست دهد، اما امیدوار بود آتش بسی که در سال ۲۰۲۲ توافق شد، تهدید آن ها را مهار کند. در عوض، این آتش بس از تابستان امسال، تحت تاثیر جنگ گسترده تر آمریکا علیه ایران، رو به فروپاشی گذاشت. حوثی ها مناطق بیشتری از یمن را تصرف کرده اند و ضربات سنگینی به عربستان وارد آورده اند. نزدیکان ولیعهد معتقدند که گزینه های پیش روی حکومت همگی نامطلوب اند: اعزام نیروهای زمینی به جنگی خونین، ادامه کارزار حملات هوایی که بعید است به موفقیت برسد، یا توافقی که به تثبیت حاکمیت حوثی ها در یمن کمک کند. تداوم جنگ، برنامه اقتصادی ولیعهد را نیز از مسیر خارج خواهد کرد؛ برنامه ای که حتی پیش از سال ۲۰۲۶ هم نشانه هایی از کندی داشت. پروژه های بزرگ به دلیل فشار بر منابع مالی عمومی کنار گذاشته می شدند. دستمزدها هم پای تورم افزایش نیافته اند و سرمایه گذاری مستقیم خارجی سالانه تنها به حدود یک سوم هدف ۱۰۰ میلیارد دلاری محمد بن سلمان می رسد. صندوق بین المللی پول یک سال پیش انتظار داشت اقتصاد عربستان در سال ۲۰۲۶ چهار درصد رشد کند؛ اکنون پیش بینی این نهاد، انقباض ۳.۳ درصدی اقتصاد است. اینکه اقتصاد عربستان در سال ۲۰۲۷ بهبود خواهد یافت یا نه، به برقراری صلح در خاورمیانه بستگی دارد و تحقق چنین صلحی نیز تا حد زیادی به دونالد ترامپ وابسته است. ریاض تصور می کرد بر رییس جمهور آمریکا نفوذ دارد، از این زاویه بن سلمان با وعده سرمایه گذاری مبالغی هنگفت و حتی غیرواقع بینانه در آمریکا، در تلاش بود تا دل او را به دست آورد. همچنین با خانواده ترامپ معاملاتی بحث برانگیز انجام داد: زمین های گلف متعلق به ترامپ را برای برگزاری مسابقات تامین شده با پول بودجه به کار گرفت و دو میلیارد دلار در شرکت جرد کوشنر، داماد رییس جمهور، سرمایه گذاری کرد. بااین حال، هیچ یک از این اقدامات مانع از آن نشد که ترامپ وارد جنگی فاجعه بار نشود. یکی از سعودی های بانفوذ می گوید: او به هیچ کس برای مدت طولانی وفادار نمی ماند. در عربستان نظرسنجی های معتبر و عمومی درباره افکار عمومی وجود ندارد، اما می توان گفت بیشتر سعودی ها به حکومت خود اعتماد دارند. بااین حال، هفته های اخیر برای برخی از آن ها نگران کننده بوده است؛ جنگ یمن اختلالات واقعی در زندگی روزمره ایجاد کرده است. با وجود این، محمد بن سلمان از ۱۰ اکتبر، روزی که حمله موشکی انصارالله به فرودگاه ریاض ۱۳ کشته بر جای گذاشت، تا حد زیادی از انظار عمومی دور مانده است. برخی مفسران غربی اکنون این پرسش را مطرح می کنند که آیا سال بحران زده کنونی تهدیدی وجودی برای حکومت ولیعهد به شمار می رود. اما دیپلمات ها در ریاض معتقدند چنین ارزیابی هایی اغراق آمیز است. یکی از دیپلمات های غربی می گوید: «هفت یا هشت سال پیش، او در موقعیتی بسیار دشوارتر قرار داشت.» آن زمان، محمد بن سلمان تازه به عنوان ولیعهد منصوب شده بود و هنوز در حال تحکیم قدرت خود بود. جنگ یمن از قبل به باتلاقی تبدیل شده بود، محاصره قطر روابط عربستان با آمریکا را دچار تنش کرده بود و قتل جمال خاشقجی، روزنامه نگار سعودی، در کنسولگری عربستان در استانبول، خشم و انزجار جهانی را برانگیخته بود. اما امروز تسلط محمد بن سلمان بر قدرت بسیار محکم تر است. او رقبایش را به حاشیه رانده و قدرت را بیش از هر حاکم سعودی از زمان ملک عبدالعزیز، بنیان گذار عربستان مدرن، در دست خود متمرکز کرده است. هرچند مخالفانی دارد، اما هیچ یک از آن ها به طور واقع بینانه قادر نیستند کودتایی سازمان دهند. او حتی با انتقاد چندانی از سوی متحدانش نیز روبه رو نیست. واکنش ها به تشدید اخیر درگیری ها در یمن معنادار بوده است: حتی منتقدان دیرینه جنگ نیز اکنون حاضرند بپذیرند که عربستان گزینه چندانی جز جنگیدن ندارد. بااین حال، از زاویه ای دیگر، شرایط کنونی برای محمد بن سلمان دشوارتر است. بحران های سال های نخست حکمرانی او عمدتا حاصل تصمیم های خودش بودند و به همین دلیل، اصلاح آن ها آسان تر بود. تا سال ۲۰۲۱، او سیاست خارجی عربستان را به سمت رویکردی عمل گرایانه تر هدایت کرده بود. محاصره قطر را پایان داد و برای رسیدن به توافق با حوثی ها تلاش کرد. حتی دولت جو بایدن که با وعده تبدیل ولیعهد به یک منفور بین المللی روی کار آمده بود، ناچار شد با اکراه از مسیر جدید او تمجید کند. با این حال امسال شرایط دشوارتر است. مهم ترین تصمیم دیگر در اختیار محمد بن سلمان نیست. او از ترامپ خواسته است جنگ با ایران را تشدید نکند. اگر رییس جمهور آمریکا به توصیه او بی اعتنایی کند و پس از انتخابات میان دوره ای نوامبر بمباران ها را از سر بگیرد، مقام های سعودی نگران اند که کشورشان از همه طرف هدف قرار گیرد: حوثی ها از جنوب، گروه های عراقی از شمال و ایران از شرق. عربستان باید از کشوری پهناور، با مساحتی چهار برابر فرانسه، دفاع کند؛ آن هم در شرایطی که ذخایر موشک های رهگیر پدافند هوایی اش رو به کاهش است. محمد بن سلمان در نخستین دهه قدرت خود گام های قابل توجهی برای آزادتر کردن جامعه سعودی برداشت. بااین همه، ساختار بنیادی دولت سعودی تغییر چندانی نکرده است. اقتصاد همچنان به درآمدهای نفتی وابسته است، ارتش بیش از آنکه برای جنگیدن طراحی شده باشد، برای حفاظت از حکومت سازمان یافته و سیاست خارجی همچنان بر آمریکا به عنوان حامی امنیتی ضروری تکیه دارد. شاید این مولفه ها نیز سرانجام تغییر کنند. توافق مکه، پیمان دفاع متقابل با پاکستان و ترکیه، تلاشی برای یافتن متحدان جدیدی است که بتوانند جای آمریکا را بگیرند؛ کشوری که دیگر نمی توان با اطمینان روی حمایت آن حساب کرد. اما چنین تغییراتی زمان بر خواهند بود. در دومین دهه حکمرانی محمد بن سلمان، آزمون اصلی او این است که نه فقط نمای بیرونی عربستان، بلکه بنیان های آن را نیز تغییر دهد.