چندپارگی مدیریت سیلاب تهران

دکتر علی نصیری رییس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران از مدیریت چندپاره در مسیل سیلاب های احتمالی تهران خبر می دهد. سازمان هواشناسی مسوول صدور هشدار درخصوص بروز سیل است، لایروبی رودخانه ها در خارج از محدوده شهر تهران نیز بر عهده وزارت نیرو بوده و شهرداری تهران تنها متولی پاک سازی کانال و مسیل های درون شهری است. به نظر می رسد که همین مدیریت چندپاره، از عوامل مهمی است که پیشگیری از بحرانی نظیر سیل را دشوار می کند. توسعه پایتخت بر مبنای طرح جامع مدیریت آب های سطحی رییس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران در پاسخ به سوال «دنیای اقتصاد» مبنی بر آنکه شیوه توسعه شهری تهران بی توجه به مسیر آبراهه ها و قطع 11حوضه آبریز تهران با ساختمان و زیرساخت شهری، چه میزان احتمال سیل در پایتخت را افزایش داده، گفت: تهران دارای 4حوضه آبریز و 8روددره است؛ برخلاف آنچه عنوان می شود، این شهر بر اساس طرح جامع مدیریت آب های سطحی، برای مواجهه با بارش های نسبتا شدید و سیلاب هایی با دوره بازگشت ۵۰سال طراحی و آماده سازی شده است. این آمادگی حاصل اجرای مجموعه ای از اقدامات کاهش خطر سیل، از جمله احداث شبکه کانال ها، تونل ها و تاسیسات کنترل سیلاب است. در حال حاضر، شبکه مدیریت آب های سطحی شهر تهران حدود ۵۵۰کیلومتر طول دارد. با این حال، به دلیل ماهیت پویا و متغیر شهر و توسعه زیرساخت های شهری، از جمله احداث پل ها، معابر و بزرگراه ها، در برخی نقاط این شبکه «گلوگاه های سیلابی» ایجاد شده است. این گلوگاه ها از گذشته شناسایی شده اند و در حال حاضر مطالعات لازم برای اصلاح و رفع آنها در حال انجام است. همزمان با اقدامات سازه ای، مجموعه ای از اقدامات مدیریتی و غیرسازه ای نیز برای کاهش خطر در این نقاط به مناطق شهرداری ابلاغ شده است تا در صورت وقوع بارش های شدید و سیلاب، این نقاط به کانون آسیب پذیری شهر تبدیل نشوند. این اقدامات بر اساس پهنه بندی خطر سیل در تهران شناسایی و به مناطق مختلف ابلاغ شده اند. علی نصیری ادامه داد: در مجموع، میزان خسارت احتمالی سیل به شرایط وقوع حادثه و نحوه مدیریت آن بستگی دارد. در بهترین سناریو، می توان با ترکیب اقدامات سازه ای و مدیریتی، سیلاب را کنترل کرد و از ورود آن به مناطق شهری یا گسترش پیامدهای آن جلوگیری کرد. در سناریوی واقع بینانه، احتمال آب گرفتگی در برخی نقاط شهر و پیچیده تر شدن شرایط در مناطق بالادست وجود دارد. در چنین شرایطی، اقدامات آبخیزداری و رفع تصرفات غیرمجاز در حریم و بستر رودخانه ها می تواند از شدت خسارات بکاهد؛ در مقابل، بی توجهی به این اقدامات ممکن است خسارات را افزایش دهد. نصیری درخصوص احتمال بروز سیل در تهران متاثر از پدیده ال نینو نیز گفت: ال نینو پدیده ای جهانی است که در ارتباط با تغییرات پارامترهای جوی و شرایط اقیانوس ها شکل می گیرد. تاثیر این پدیده بر بارش ها می تواند به صورت افزایش فراوانی یا شدت بارش ها بروز کند؛ با این حال، نمی توان با قطعیت اعلام کرد که وقوع ال نینو الزاما به افزایش بارش یا وقوع سیل در تهران منجر خواهد شد. پیش بینی اثر این پدیده بر بارش های تهران به شاخص های مختلف جوی و شرایط متغیر اقلیمی وابسته است و ماهیتی احتمالاتی دارد. از این رو، صرف مطرح شدن احتمال وقوع ال نینو برای نتیجه گیری درباره وقوع سیل در پایتخت کافی نیست. آنچه در این شرایط اهمیت دارد، «افزایش تاب آوری شهر» و آمادگی برای مواجهه با بارش های شدید احتمالی است. تقویت زیرساخت های مدیریت آب های سطحی، رفع گلوگاه های سیلابی، اجرای اقدامات «آبخیزداری در بالادست» و بهبود «سازوکارهای هشدار و مدیریت بحران» می تواند در صورت وقوع بارش های شدید، از میزان خسارات احتمالی بکاهد. نصیری در ادامه در پاسخ به سوال خبرنگار «دنیای اقتصاد» درخصوص میزان اجرای اقداماتی شامل «لایروبی مسیل ها و آبراهه ها» و «نصب سامانه های هشدار سیل» از سوی مدیریت شهری برای مقابله با سیل و کاهش تلفات جانی ناشی از آن گفت: لایروبی و پاک سازی مسیرهای عبور آب و همچنین هشدار به موقع درباره احتمال وقوع سیلاب، از اقدامات موثر در کاهش خسارات جانی و مالی هستند. با این حال، هریک از این اقدامات «متولی قانونی مشخصی» دارد و اجرای آنها مستلزم هماهنگی میان دستگاه های مسوول است. در حوزه هشدار سیل، سازمان هواشناسی کشور متولی قانونی صدور هشدارهای هواشناسی است. در زمینه لایروبی رودخانه ها در خارج از محدوده شهر تهران نیز وزارت نیرو از طریق شرکت آب منطقه ای مسوولیت دارد. در داخل شهر، تنظیف و پاک سازی کانال ها و مسیل ها بر عهده شهرداری تهران است که این اقدامات در حال حاضر در مناطق شهر با جدیت دنبال می شود. وی ادامه داد: براساس نتایج شبیه سازی و مدل سازی سیلاب، لایروبی رودخانه ها در مناطق بالادست می تواند تا حد زیادی از آثار مخرب سیلاب و تشدید آن در شهر بکاهد. از این منظر، مدیریت سیل نباید صرفا به داخل شهر محدود شود؛ چراکه سرچشمه بسیاری از سیلاب های تهران، کوهستان ها و دامنه های جنوبی البرز است. بنابراین، اجرای جدی اقدامات آبخیزداری، لایروبی رودخانه ها و رفع تصرفات غیرمجاز در حریم و بستر آنها در بالادست ضروری است. در کنار این اقدامات، شناسایی و اصلاح گلوگاه های سیلابی داخل شهر نیز اهمیت دارد. این گلوگاه ها بر اساس پهنه بندی خطر سیل شناسایی شده اند و اقدامات مدیریتی و غیرسازه ای لازم برای کاهش خطر در آنها به مناطق شهرداری ابلاغ شده است. تا زمان رفع کامل این نقاط، اجرای تدابیر پیشگیرانه می تواند از تبدیل شدن آنها به کانون های اصلی خسارت جلوگیری کند. در مجموع، پیشنهاد اصلی این است که مدیریت سیلاب به صورت یکپارچه و از مبدا شکل گیری آن دنبال شود؛ یعنی علاوه بر پاک سازی و نگهداری شبکه آب های سطحی در شهر، اقدامات آبخیزداری و حفاظت از مسیر رودخانه ها در بالادست، اصلاح نقاط پرخطر و ارتقای هماهنگی میان دستگاه های مسوول نیز در اولویت قرار گیرد. در ادامه رییس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران در پاسخ به انتقاد کارشناسان نسبت به احداث پارک نهج البلاغه در دهه های اخیر در مسیل رود دره و آسفالت کردن مسیر روددره واقع در این منطقه که به نفوذناپذیر کردن زمین منجر شده و خطر وقوع سیل در تهران را افزایش داده نیز گفت: کانالیزه کردن رودخانه ها و هدایت آب از طریق کانال های مصنوعی، رویکردی بوده که در تهران و بسیاری از شهرهای جهان اجرا شده است. این روش در برخی نقاط شهر برای مدیریت و انتقال جریان آب ضروری بوده، اما طبیعتا می تواند بر نفوذ آب به زمین و تغذیه سفره های آب زیرزمینی تاثیر بگذارد. با این حال، ارزیابی میزان تاثیر هر پروژه شهری بر خطر سیل به شرایط فنی و هیدرولوژیک همان محدوده، وضعیت مسیر رودخانه، میزان نفوذپذیری زمین و نحوه هدایت جریان آب بستگی دارد. بنابراین، نمی توان تنها با استناد به وجود آسفالت یا احداث یک پارک در حاشیه روددره، درباره میزان افزایش خطر سیل در یک نقطه مشخص نتیجه گیری قطعی کرد. برای داوری دقیق درباره پارک نهج البلاغه یا سایر پروژه های مشابه، بررسی های تخصصی و مدل سازی سیلاب در همان محدوده ضروری است. وی ادامه داد: در عین حال، کاهش طول مسیرهای کانالیزه شده، احیای رودخانه ها و بازگرداندن بخشی از کارکرد طبیعی آنها می تواند به بهبود وضعیت محیط زیستی و مدیریت جریان آب کمک کند. در همین راستا، شهرداری تهران تا حد امکان از طول مسیرهای کانالیزه شده کاسته و احیای رودخانه های شهری را در دستور کار قرار داده است. یکی از نمونه های این رویکرد، پروژه احیای رودخانه فرحزاد است که در یک بازه تقریبی سه کیلومتری، با در نظر گرفتن ابعاد ایمنی، فنی، زیست محیطی و منظر شهری، اجرا شده و روند آن ادامه دارد. این اقدامات با اهدافی از جمله کمک به تغذیه سفره های آب زیرزمینی و کاهش سرعت جریان سیلاب دنبال می شوند. همچنین، مطالعات تفصیلی و تهیه نقشه های اجرایی برای احیای سایر رودخانه های شهری، از سوی معاونت های فنی و عمرانی و خدمات شهری شهرداری و برخی مناطق شمالی تهران در دست انجام است. در نتیجه، برای کاهش خطر سیل در محدوده هایی که با تغییر مسیر طبیعی رودخانه ها، افزایش سطوح نفوذناپذیر یا توسعه ساخت وساز مواجه بوده اند، باید شرایط هر محدوده به صورت تخصصی بررسی شود. اصلاح مسیرهای هدایت آب، حفظ و احیای بستر رودخانه ها، افزایش نفوذپذیری زمین در نقاط مناسب و رفع موانع جریان آب، از جمله اقداماتی هستند که می توانند متناسب با نتایج مطالعات فنی در دستور کار قرار گیرند. سیل تهران شدیدتر از سیل دروازه قرآن شیراز می شود؟ علی بیت اللهی، عضو مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، معتقد است که 11حوضه آبریز از غرب به شرق با وسعت متفاوت (از 7 تا 220 کیلومترمربع) و در امتداد روددره های شمالی – جنوبی، مشرف بر شهر تهران هستند. این حوضه ها و روددره های آنها به ترتیب از شمال غرب به شمال شرق عبارتند از: وردیج با وسعت 57کیلومترمربع؛ کن با وسعت 220کیلومترمربع؛ گلوتنکه با وسعت 17کیلومترمربع؛ فرحزادی با وسعت 30کیلومترمربع؛ درکه با وسعت 36 کیلومترمربع؛ ولنجک با وسعت 9کیلومترمربع؛ دربند و گلابدره با وسعت 39کیلومترمربع؛ دره حصارک با وسعت 11کیلومترمربع؛ جمشیدیه با وسعت 9کیلومترمربع؛ دارآباد و تنگه یورد با وسعت 29کیلومترمربع و سوهانک با وسعت 7کیلومترمربع؛ که در ارتفاعات شمالی تهران واقع شده اند. اگرچه برای بخشی از مسیر این حوضه های آبریز کانال هایی درنظر گرفته شده، اما در نهایت، این کانال ها به جای اتصال به دریاچه ها به شهر، خانه ها و زیرساخت شهری ختم می شوند. برای تاکید بر اهمیت خطر سیل خیزی نسبت به مساحت حوضه های آبریز ذکر شده، توجه کنید که مساحت حوضه آبریز سیلاب ناگهانی شهری شیراز (حوضه آبریز تنگ الله اکبر – آب زنگی) که به زلزله پنجم فروردین دروازه قرآن شیراز با 21نفر فوتی منجر شد، وسعتی 23کیلومترمربعی داشت. 6حوضه مشرف به خط شمالی تهران مساحتی به مراتب بیشتر از حوضه سیل شیراز داشتند. تجربه سیلاب های فراگیری سال۱۳۹۸، دروازه قرآن شیراز، امامزاده داوود و عظیمیه کرج نشان می دهد که سکونتگاه های شهری و روستایی کشور با ضعف ها و کاستی های جدی در زمینه کنترل سیلاب و کاهش خطرات ناشی از آن مواجهند. شیوه توسعه شهری در بسیاری از شهرهای ایران به نحوی بوده که آبراهه های طبیعی را از میان برده، اما تبدیل آبراهه های طبیعی به معابر، مسیر هیدرولوژیک آنها را از بین نمی برد. در چنین شرایطی هنگام بارش های کوتاه مدت و شدید، افزایش روان آب سطحی و تمرکز جریان می تواند آب را بار دیگر به مسیرهای طبیعی و کم ارتفاع گذشته هدایت کند. در صورت نبود سازوکار مناسب برای جمع آوری و انتقال روان آب، این وضعیت می تواند به وقوع سیلاب های قابل توجه منجر شود. در چنین شرایط با لایروبی مسیل آبراهه ها، احداث حوضچه یا استخر آرامش روان آب در انتهای جنوبی حوضه آبریز یا نقاط مشابه با قابلیت لایروبی و برداشت منظم نهشته ها، می توان از خطر بروز سیلاب کاست. همچنین کارشناسان مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی تاکید دارند که نصب سامانه های هشدار میدانی در مسیر آبراهه ها و مسیل های منتهی به سکونتگاه ها با رصد سطح آب و پیش بینی بروز سیل، همچنین آموزش عمومی رفتار صحیح هنگام سیل و اطلاع به شهروندان می تواند آسیب جانی ناشی از این بحران را به شدت کاهش دهد.