کارنامه سیوی ایران در 1404

پنجمین گزارش جامع سیو در ایران، منتشرشده از سوی تریبون، تصویری از تجربه متخصصان این حوزه در سال ۱۴۰۴ ارایه می کند. بر اساس این گزارش، ۹۳درصد پاسخ دهندگان گفته اند قطعی اینترنت بر نتایج فعالیت های سیویی آنها اثر گذاشته است. ۹۴درصد نیز تاثیر جنگ و شرایط ناپایدار کشور بر نتایج کار خود را تایید کرده اند. در کنار این ارقام، ۵۱درصد متخصصان گفته اند که در دوره جنگ و اختلال اینترنت، شغل دوم یا فعالیت جایگزین داشته اند. باید توجه داشت که در صورت بروز اختلال تازه، وضعیت معیشت فعالان این حوزه با چالش جدی روبه رو خواهد شد. برای فهم این داده ها، باید به وابستگی سیو به اینترنت توجه کرد. بخشی از کار متخصصان این حوزه با پایش جایگاه صفحات در موتورهای جست وجو، تحلیل ترافیک، بررسی فنی وب سایت ها و استفاده از ابزارهای تخصصی پیش می رود. از سوی دیگر، دسترسی کاربران به سایت و امکان بررسی عملکرد صفحات، در ارزیابی نتیجه فعالیت ها اهمیت دارد. اختلال اینترنت می تواند هر یک از این مراحل را با دشواری روبه رو کند؛ هرچند شدت اثر به نوع اختلال، زیرساخت سایت و ابزارهای مورد استفاده بستگی دارد. گزارش مذکور اثر هر یک از این عوامل را جداگانه اندازه گیری نکرده است، اما پاسخ متخصصان درباره تاثیر قطعی اینترنت بر نتایج سیو، گستردگی تجربه این اختلال را در میان شرکت کنندگان پیمایش نشان می دهد. پرسش بعدی این است که متخصصان در واکنش به این شرایط چه تغییراتی در شیوه کار خود ایجاد کرده اند و کدام بخش از فعالیت سیو را برای ادامه کار در اولویت قرار داده اند. داده های صفحه ۱۱۰ گزارش، بخشی از این تغییرات را نشان می دهد. ۴۴درصد پاسخ دهندگان از تمرکز بر سیوی داخلی، از جمله تولید محتوا، گفته اند. توسعه GeoDNS روی سایت با ۲۸درصد، تمرکز بر سیو فنی با ۲۶درصد و انتقال هاست به داخل برای حفظ ترافیک با ۲۴درصد، در رتبه های بعدی قرار دارند. در مقابل، ۲۱درصد نیز توقف لینک سازی خارجی را از تغییرات خود در دوره جنگ و قطعی اینترنت اعلام کرده اند. این ارقام از تغییر اولویت های بخشی از متخصصان حکایت دارند؛ از تمرکز بر فعالیت های داخلی سایت تا اقداماتی مرتبط با زیرساخت و دسترسی پذیری. با این حال، گزارش مشخص نمی کند که هر یک از این تغییرات تا چه اندازه به حفظ ترافیک یا جایگاه سایت ها کمک کرده است. آنچه در این مرحله می توان گفت، این است که اختلال اینترنت در تجربه پاسخ دهندگان تنها به عنوان مانعی بیرونی مطرح نبوده و با تصمیم هایی درباره نحوه پیشبرد پروژه های سیو نیز همراه شده است. نگرانی سیوکاران از جنگ و شرایط ناپایدار پاسخ ها درباره آینده حرفه ای نیز از افزایش نگرانی ها در این حوزه حکایت دارند. در میان نگرانی های مطرح شده، ۷۱درصد پاسخ دهندگان به جنگ و شرایط ناپایدار کشور اشاره کرده اند و ۶۹درصد نیز اختلال ها و محدودیت های اینترنتی را از مهم ترین دغدغه های خود دانسته اند. این دو عامل در صدر نگرانی های متخصصان قرار دارند. در همین فهرست، ۳۱درصد از پاسخ دهندگان کاهش کلیک به دلیل نمایش پاسخ های هوش مصنوعی را مطرح کرده اند. این نگرانی از جنس دیگری است. درحالی که جنگ و اختلال اینترنت می توانند اجرای پروژه ها را دشوار کنند، تغییرات موتورهای جست وجو ممکن است شیوه جذب مخاطب از مسیر جست وجو را تغییر دهد. بنابراین متخصصان سیو با دو دسته مساله روبه رو هستند؛ از یک سو، شرایطی که امکان فعالیت عادی را مختل می کند و از سوی دیگر، تحولاتی که می تواند ارزش و بازدهی بخشی از فعالیت های سنتی این حوزه را تحت تاثیر قرار دهد. این دو دسته نگرانی را نباید یکسان در نظر گرفت. گزارش نشان نمی دهد که کاهش احتمالی کلیک ناشی از پاسخ های هوش مصنوعی چه میزان از درآمد متخصصان یا کسب وکارها را تهدید می کند. همچنین سهم ۳۱درصدی این نگرانی به معنای آن نیست که چنین کاهشی به همین نسبت در ترافیک سایت ها رخ داده است. این رقم بیانگر نگرانی پاسخ دهندگان است، نه اندازه گیری تغییر واقعی کلیک ها. با این حال، قرار گرفتن این موضوع در کنار جنگ و محدودیت اینترنت نشان می دهد که آینده سیو در ایران فقط به بازگشت دسترسی پایدار وابسته نیست و تغییرات ساختاری در شیوه جست وجوی کاربران نیز برای فعالان این حوزه اهمیت پیدا کرده است. سیو پشت ابرهای ابهام و تردید نگرانی درباره آینده در پاسخ متخصصان به پرسش های مربوط به ادامه مسیر شغلی نیز دیده می شود. در گزارش سال ۱۴۰۴، ۶۲درصد گفته اند قصد دارند فعالیت خود را در حوزه سیو ادامه دهند؛ این سهم در گزارش سال قبل ۷۷درصد بوده است. در مقابل، سهم کسانی که گفته اند قصد ادامه فعالیت در این حوزه را ندارند، از ۱۸درصد در سال ۱۴۰۳ به ۳۳درصد در سال ۱۴۰۴ رسیده است. سهم افراد مردد در هر دو سال ۵درصد گزارش شده است. این تغییر، از کاهش تمایل اعلام شده به ادامه فعالیت در سیو حکایت دارد، اما به تنهایی نمی توان آن را به جنگ یا قطعی اینترنت نسبت داد. کنار هم قرار دادن این ارقام با سهم بالای نگرانی درباره شرایط کشور و اینترنت، نشان می دهد که تداوم فعالیت حرفه ای برای بخشی از پاسخ دهندگان به مساله ای جدی تبدیل شده است. در بخش دیگری از همین پرسش نامه، ۲۶درصد از شرکت کنندگان گفته اند به مهاجرت فکر می کنند؛ این سهم در سال قبل ۲۱درصد بوده است. ۷۴درصد نیز در گزارش سال ۱۴۰۴ پاسخ منفی داده اند. گزارش اما مشخص نمی کند چه تعداد از افرادی که به مهاجرت فکر می کنند، تصمیم قطعی گرفته اند یا چه سهمی از آنها در صورت مهاجرت همچنان در حوزه سیو فعالیت خواهند کرد. از این منظر، داده های گزارش بیشتر از آنکه پیش بینی دقیقی از آینده نیروی انسانی این بازار به دست دهند، تصویری از نگرش پاسخ دهندگان در یک دوره پرابهام ارایه می کنند. دوگانه بودجه و درآمد اثر شرایط ناپایدار بر بازار سیو را می توان از زاویه رابطه میان کارفرما و مجری پروژه نیز بررسی کرد. در نمودار دلایل قطع همکاری با آژانس ها و فریلنسرها در گزارش، جنگ و شرایط ناپایدار کشور و همچنین اختلال و قطع اینترنت در کنار عواملی مانند انتظار برای رسیدن به نتیجه در کوتاه مدت و مشکلات مالی قرار گرفته اند. به این ترتیب، پایان همکاری در این بازار فقط به ارزیابی فنی از عملکرد متخصص محدود نمی شود و شرایط بیرونی و انتظارات اقتصادی طرفین نیز در این تصمیم نقش دارند. البته این نمودار به تنهایی مشخص نمی کند چه تعداد از همکاری ها تنها به دلیل جنگ یا اختلال اینترنت پایان یافته اند و چه میزان از این تصمیم ها حاصل ترکیب چند عامل بوده است. داده ها بیش از آنکه رابطه ای قطعی میان یک عامل و پایان همکاری نشان دهند، از مجموعه ای از فشارها بر رابطه کارفرما و متخصص سیو حکایت دارند. درآمد متخصصان نیز تصویری از وضعیت اقتصادی این گروه به دست می دهد. بر اساس گزارش، ۳۵درصد پاسخ دهندگان در سال ۱۴۰۴ درآمد ماهانه کمتر از ۳۰ میلیون تومان داشته اند و ۲۹درصد در بازه ۳۰ تا ۵۰ میلیون تومان قرار گرفته اند. در مجموع، نزدیک به دوسوم پاسخ دهندگان در دو گروه درآمدی کمتر از ۵۰ میلیون تومان جای می گیرند. در سوی دیگر توزیع، ۸درصد درآمد ۷۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان، ۶درصد درآمد ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیون تومان، ۵درصد درآمد ۱۵۰ تا ۲۰۰ میلیون تومان و ۲درصد درآمد بیش از ۲۰۰ میلیون تومان را اعلام کرده اند. نکته جالب توجه آن جا است که ۴۶ درصد پاسخ دهندگان گفته اند بودجه سیو در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل افزایش یافته است؛ 21درصد از کاهش بودجه خبر داده اند و 18درصد تغییری را گزارش نکرده اند. ۱۶درصد نیز پاسخ دقیقی نداده اند. برای سال ۱۴۰۵، ۴۷درصد افزایش بودجه را پیش بینی کرده اند، در برابر ۲۰درصد که انتظار کاهش دارند؛ ۱۹درصد تغییری پیش بینی نمی کنند و ۱۳درصد پاسخ مشخصی نداده اند. در بخشی از پاسخ ها بودجه افزایش یافته، در بخشی دیگر کاهش پیدا کرده و گروهی نیز تغییری احساس نکرده اند. در نتیجه، نمی توان بازار سیو را با روایت تعطیلی پروژه ها توضیح داد؛ همان طور که افزایش بودجه اعلام شده از سوی بخشی از شرکت کنندگان نیز برای رد فشارهای ناشی از جنگ و اختلال اینترنت کافی نیست. این داده ها به پاسخ دهندگان پیمایش مربوط اند و گزارش، بر مبنای همین توزیع، درآمد کل بازار یا درآمد تعدیل شده با تورم را محاسبه نمی کند. در چنین شرایطی، تداوم پروژه ها و امکان حفظ مشتری می تواند برای متخصصانی که درآمدشان به قراردادهای جاری وابسته است اهمیت ویژه ای داشته باشد. سیو در دست جوانان برای خواندن درست این یافته ها، باید به فصل اول گزارش و ترکیب پاسخ دهندگان آن برگشت. طبق اطلاعات ارایه شده درباره پیمایش، ۵۶۸ پاسخ دهنده در بررسی حضور داشته اند؛ از میان آنها، ۴۱۳ نفر متخصص سیو و ۷۵ نفر فعال در حوزه های مرتبط بوده اند. ۸۰ پاسخ نامرتبط نیز از بررسی کنار گذاشته شده اند. این ترکیب اهمیت دارد، زیرا نتایج گزارش بازتاب تجربه گروهی از فعالان این حوزه است و نباید بدون ملاحظه روش نمونه گیری به تمام شاغلان بازار سیو تعمیم داده شود. ترکیب سنی پاسخ دهندگان جوان است: ۶۹درصد کمتر از ۳۵سال دارند. از نظر جنسیت نیز ۶۹درصد پاسخ دهندگان مرد و ۳۱درصد زن بوده اند. توزیع سابقه کار نشان می دهد که بخش عمده شرکت کنندگان در گروه های دارای سابقه چندساله قرار دارند؛ بنابراین تصویرسازی این صنعت در گزارش، بیشتر از طریق تجربه نیروهای جوان و در حال توسعه شکل گرفته است و فقط وابسته به مدیران باسابقه یا مالکان کسب وکارهای سیو. محل فعالیت پاسخ دهندگان نیز به یک مدل استخدامی محدود نیست. در نمودار مربوط به محل کار، ۵۴درصد فعالیت به صورت فریلنسر یا مشاور، ۴۳درصد کار در تیم داخلی شرکت، ۲۴درصد فعالیت روی سایت خود و ۱۲درصد کار در آژانس سیو را اعلام کرده اند. چون امکان انتخاب چند گزینه وجود داشته، این درصدها سهم های انحصاری از یک کل نیستند و نباید با یکدیگر جمع زده شوند. گزارش همچنین می گوید ۷۴درصد متخصصان ترجیح می دهند فقط در یک محل کار فعالیت کنند؛ در عین حال، ترکیب پاسخ ها نشان می دهد که شیوه های همکاری در این حوزه متنوع است. داده های درآمد، قطع همکاری، تغییر بودجه و نگرانی از آینده، از تجربه همین جامعه پاسخ دهندگان به دست آمده اند. گزارش برای شناخت وضعیت حرفه ای این گروه اطلاعات مفیدی ارایه می کند، اما به تنهایی یک سرشماری از بازار سیو ایران نیست. به ویژه در بررسی اثر جنگ و قطعی اینترنت، باید میان تجربه اعلام شده شرکت کنندگان و اندازه گیری مستقل اثر اقتصادی در کل بازار تفاوت گذاشت. روزمرگی با هوش مصنوعی در نهایت باید به نقش هوش مصنوعی رسید. «دنیای اقتصاد» پیش از این در گزارش هایی با عناوین «پایان عصر کلیک» و «پاتک گوگل به اقتصاد جعل اعتبار» به مساله هوش مصنوعی در حوزه سیو پرداخت. چه بسا که عقیده عمومی توسعه ابزارآلات هوش مصنوعی را به منزله مرگ سیو تلقی می کند، مهدی امان زاده، کارشناس سیو، در گفت وگو با «دنیای اقتصاد»، گزاره هایی این چنین را نفی کرد. تلقی او از این تحول در تغییر معیار ارزش گذاری معنا پیدا می کند. این در حالی رقم می خورد که بر اساس داده های گزارش مذکور، هوش مصنوعی دیگر نقش دستیار را ایفا نمی کند و به ابزار روزانه متخصصان سیو تبدیل شده است. تقریبا نیمی از متخصصان سیو برای تولید محتوا از ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی استفاده می کنند. البته استفاده از ابزارهای کلاسیک در این حوزه هنوز جایگاه خود را دارند. در عصری که هوش مصنوعی تعریف ما از ارزش را در هر حوزه ای دگرگون ساخته است، وابستگی به این ابزار به شکلی روزافزون در حال کاهش دخالت انسانی در تمام صنایع است. کیفیت این مهم در گستره صنایع متفاوت است. با این حال، بدون دسترسی به سرویس های بین المللی توسعه می تواند با موانع بسیاری روبه رو شود.