بزرگ‌ترین آزمون پیش‌روی ولیعهد سعودی

گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد- کسری غفوری: محمد بن سلمان نزدیک به یک دهه است که عملاً سکان قدرت را در عربستان سعودی در دست دارد، اما ماه های پیش رو احتمالاً دشوارترین دوران زمامداری او را رقم خواهد زد. سال ۲۰۱۵ ولیعهد سعودی در جایگاه وزیر دفاع، عملیات نظامی گسترده ای را علیه انصارالله یمن کلید زد تا به جهان اعلام کند عربستان با رویکردی نو و تهاجمی اداره می شود. از همین رو، پذیرش و مهار تبعات حمله اخیر انصارالله به فرودگاه بین المللی ریاض برای او به مراتب سنگین تر است. این حمله پروازها را مختل کرد و دست به دست شدن ویدیوهای مسافران هراسان در فرودگاه، شوک بزرگی به سراسر منطقه وارد آورد. حمله به فرودگاه پایتخت، درست به ستون فقرات پیمانی اصابت کرد که بن سلمان با جامعه خود بسته بود. حکمرانی بر عربستان هرگز کار ساده ای نبوده است. جامعه ای جوان با میانگین سنی ۲۵ سال که به همان اندازه که سرشار از جاه طلبی و امید است، می تواند مستعد نارضایتی و طغیان باشد. ولیعهد در ازای ثبات سیاسی و مطالبه وفاداری، به مردم وعده امنیت، رفاه و اصلاحات داده بود. او در عرصه جهانی نیز می کوشید تصویری جذاب، امن و باثبات از کشور بسازد تا بتواند سیل سرمایه ها و گردشگران بین المللی را به سوی پادشاهی سرازیر کند. با این حال، همان طور که میهیر شارما، ستون نویس بلومبرگ و پژوهشگر ارشد اندیشکده آبزرور دهلی نو، در تحلیل اخیر خود اشاره می کند، حملات آمریکا و رژیم اسراییل به ایران نخستین شکاف جدی را در این ویترین مطلوب پدید آورد؛ چرا که در موج واکنش های تلافی جویانه، در دسترس ترین اهداف یعنی زیرساخت های نفتی عربستان زیر ضربه رفتند. به ارزیابی شارما، برآورد خسارت های ناشی از این حملات به تاسیسات کلیدی پادشاهی ممکن است سر به ده ها میلیارد دلار بزند. اکنون مبارزان انصارالله نیز ثابت کرده اند که می توانند قلب قدرت بن سلمان را هدف گیرند. فرودگاه ریاض تاکنون چندین بار هدف قرار گرفته و فرودگاه دمام در شرق کشور نیز از این حملات مصون نمانده است. گذشته از این، اصابت موشک به دفتر مرکزی شرکت نفت دولتی آرامکو، هرچند تلفات جانی نداشت، اما هشداری صریح و نگران کننده (برای سعودی ها) به زیرساخت های حیاتی انرژی بود. عربستان از بزرگ ترین خریداران تسلیحات در جهان به شمار می رود و حدود ۶.۵ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را به بودجه دفاعی اختصاص می دهد، اما به باور شارما دفاع از چنین جغرافیای وسیعی حتی از اداره سیاسی آن نیز دشوارتر است. تاسیسات استراتژیک در سرزمینی پهناور پراکنده شده اند و تهدیدها می توانند هم زمان از سه جناح وارد شوند. ساختار نیروهای مسلح نیز سنتاً به دلایل سیاسی درون حاکمیتی چندتکه اداره شده است. ریاض با همان معمایی روبه روست که دیگر همسایگان خلیج فارس با آن دست به گریبان اند: پهپادها و موشک های ارزان قیمت مهاجم، بسیار پرشمارتر و کم هزینه تر از رهگیرهای گران قیمت پدافند غربی هستند که برای سرنگونی آن ها شلیک می شوند. در این شرایط، تضمین واقعی امنیت برای بن سلمان کاری سخت و توان فرساست. آموزش در مدارس دوباره به فضای مجازی منتقل شده و برخی شرکت ها به کارکنان خود اجازه دورکاری داده اند. در سوی دیگر، سرمایه گذاران خارجی نیز ممکن است بیش از پیش دست به عصا حرکت کنند. ولیعهد تا چندی دیگر باید میزبان اجلاس پرزرق وبرق «ابتکار سرمایه گذاری آینده» باشد، اما دعوت و جلب نظر غول های مالی دنیا مانند دوره های پیش آسان نخواهد بود، زیرا سرمایه همواره از محیط های ناامن می گریزد. ریاض قصد داشت تا افق ۲۰۳۰ سالانه ۱۰۰ میلیارد دلار سرمایه مستقیم خارجی جذب کند. اگرچه در سال ۲۰۲۵ نشانه هایی از جهش در این بخش دیده شد، اما در سه ماهه دوم سال ۲۰۲۶ این رقم با افتی ۱۷ درصدی نسبت به مدت مشابه سال قبل، به ۵ میلیارد و ۹۵۰ میلیون دلار تنزل یافت. این آمار نشان می دهد فاصله عربستان تا تحقق وعده رونق اقتصادی همچنان معنادار است. بدون ورود مداوم نقدینگی تازه، پروژه های تنوع بخشی به اقتصاد و گذار از نفت ممکن است لطمه ببینند. بن سلمان برای راضی نگه داشتن نسل جوان نیازمند خلق مشاغل نوین است، اما منابع مالی دولت به دلیل تعهدات سنگین پاسخگوی همه این طرح ها نیست و کسری بودجه سال ۲۰۲۶ به نزدیک ۵ درصد خواهد رسید. در عین حال، تهدید خطوط انتقال انرژی و تنگه هرمز فشاری مضاعف بر درآمدهای کشور تحمیل کرده است؛ تا جایی که بر اساس پیش بینی وزارت دارایی عربستان، تولید ناخالص داخلی کشور در سال ۲۰۲۶ با انقباض ۳.۶ درصدی مواجه می شود که علت اصلی آن افت ۲۱.۸ درصدی بخش نفت است. هم زمان، بیشتر اعتبارات بانکی صرف حفظ و تقویت شرکت های دولتی می شود و رشد وام دهی بانک ها به این شرکت ها در ماه اوت سه برابر بخش خصوصی بوده است. معمای اصلاحات زیر سایه ناامنی اگر پایه های امنیت و رفاه اقتصادی تا این حد سست شده باشد، سرنوشت ضلع سوم وعده های بن سلمان یعنی اصلاحات اجتماعی چه خواهد شد؟ تا امروز بسیاری از دگرگونی های ساختارشکن مانند تعدیل قوانین قیومیت، آزادی رانندگی و گسترش اشتغال زنان به روالی عادی در جامعه بدل شده است، اما نخبگان حاکم همواره به همان اندازه ای که از خطرات برون مرزی هراس داشته اند، نگران مخالفت های پنهان محافل مذهبی و اسلام گرایان داخلی نیز بوده اند. اصلاحات اجتماعی هرچند برند شخصی و شناسنامه قدرت بن سلمان است، اما می تواند بستری برای همگرایی و یارگیری ناراضیان سنتی فراهم آورد. به اعتقاد شارما، حکومت سعودی با وجود ساختار غیردموکراتیک خود، برای پیمودن این مسیر به مشروعیت و همراهی شهروندان نیاز دارد. بن سلمان باید هر طور شده اعتماد عمومی را به چشم انداز ساختن کشوری پیشرو، امن و قدرتمند بازسازی کند. در این میان، نشانه هایی از تمایل او به ترمیم روابط آسیب دیده با همسایگان خلیج فارس دیده می شود. او به تازگی امنیت منطقه را تفکیک ناپذیر خواند، دیدگاهی که چندی بعد توسط یکی از ارشدترین مقامات اماراتی نیز عیناً بازگو شد. در کنار این تغییر زاویه دیپلماتیک، لحن تازه ولیعهد ابعاد جالب تری نیز دارد. او اوایل ماه جاری میلادی در نطق سالانه خود در مجلس مشورتی، برخلاف روال همیشگی، سخنرانی اش را با مانور روی شهرهای درخشان و آینده نگرانه در دل کویر آغاز نکرد. بن سلمان این بار از تاریخ و اصالت سخن گفت و تاکید کرد خاندان او طی سه قرن گذشته الگویی پایدار و آزموده در زمامداری داشته و او تنها تداوم بخش همان مسیر نیاکان خود است. به نظر می رسد بن سلمان که همواره در پی ترسیم چهره ای مقتدر و برآمده از نسل جدید در خاورمیانه بود، اکنون در مواجهه با عمیق ترین بحران دوران زمامداری اش، ناگزیر شده است برای تاب آوری در برابر این تندبادها، دوباره به ادبیات و سنت های ریشه دار پیشینیان پناه ببرد