نگاهی به تقسیم کار ترکیه و پاکستان در پیمان مکه؛ پاکستان میدان‌دار شد؟

بین الملل به گزارش گروه بین‌الملل خبرگزاری تسنیم، اظهارات وزیر امور خارجه پاکستان درباره ایتلاف دفاعی مکه، در رسانه‌های ترکیه بازتاب وسیعی پیدا کرد. روزنامه آکشام چاپ آنکارا و از جراید نزدیک به حزب عدالت و توسعه در عکس و تیتر صفحه نخست، به سخنان محمد اسحاق‌دار وزیر امور خارجه پاکستان، ارجاع داده است که در گفتگو با خبرنگاران گفته است: «بیش از 6 کشور خواهان پیوستن به پیمان دفاع مشترک مکه هستند که بین عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان امضا شده است». آکشام در ادامه با استناد به گزارش روزنامه داون، از قول وزیر امور خارجه پاکستان نوشته «طبق پیمان دفاع مشترک مکه، حمله احتمالی به یکی از سه کشور، حمله به همه کشورها تلقی می‌شود. هفته آینده جلسه فوق‌العاده‌ای برای ارزیابی وضعیت فعلی عربستان سعودی در چارچوب این توافق برگزار خواهد شد و ما موظف به دفاع از عربستان سعودی هستیم». «توافقنامه دفاع مشترک» به نام ایتلاف مکه در تاریخ 7 آگوست توسط رییس جمهور ترکیه رجب طیب اردوغان، ولیعهد عربستان سعودی محمد بن سلمان و نخست وزیر پاکستان شهباز شریف امضا شد. این توافقنامه تصریح می‌کند که حمله به هر یک از کشورهای امضا کننده، حمله به همه طرف‌ها تلقی می‌شود. با این حال، تحلیلگران ترکیه، سه ایراد و اشکال جدی را به این توافقنامه وارد می‌دانند و می‌گویند: اولاً متن پیمان هنوز هم محرمانه مانده و کسی از آن اطلاع ندارد. دوم این که متن به تصویب پارلمان ترکیه نرسیده است. سوم این که دولت حق ندارد، کشور را وارد یک جنگ منطقه‌ای کند. از دیگر سو، کارشناسان معتقدند که تنش بین عربستان سعودی و مبارزین یمن، مصداق حمله‌ای مشابه ماده 5 ناتو نیست. چرا که اولاً آغاز‌کننده حملات مزبور خود عربستان سعودی بوده و به عنوان یک طرفِ ایتلاف مورد حمله قرار نگرفته که توقع دفاع مشترک داشته باشد. دوم این که این درگیری، قبل از امضای توافق مکه در جریان بوده و تعهد جدید بر دوش اعضای ایتلاف نمی‌گذارد. شکل جدیدی از تقسیم کار اظهارات مقامات نشان داده که ترکیه به روشنی به حساسیت‌های منطقه‌ای ایتلاف مکه واقف است و با احتیاط موضع‌گیری می‌کند. هاکان فیدان وزیر امور خارجه ترکیه، چندی پیش اعلام کرد که ترکیه به قول خود پایبند است و به عربستان سعودی، کمک‌های فنی، تجهیزاتی و اطلاعاتی لازم را ارایه خواهد داد. اما تحلیلگران در استانبول و آنکارا، به این اشاره کردند که این سخنان، به معنی حمایت دفاعی و نظامی از عربستان نیست و فیدان ناچار شده تنها به منظور دلجویی از مقامات ریاض و به شکل سربسته و فرمالیته، درباره حمایت و ایتلاف، وعده‌های مبهم ارایه دهد. از دیگر سو، رجب طیب اردوغان رییس جمهور ترکیه نیز پس از اظهار نگرانی مکرر تحلیلگران برجسته ترکیه درباره خطرِ افتادن در دام یک درگیری وسیع منطقه‌ای، به این اشاره کرد که پیمان مکه نه علیه ایران است و نه علیه رژیم صهیونیستی. اما حالا و با اظهارات اسحاق‌دار، می‌توان به وضوح دید که ظاهراً بر اساس نوعی تقسیم کار توافقی، مسایل داخلی ایتلاف و افق و چشم اندازِ توسعه و افزودن اعضا، به پاکستانی‌ها واگذار شده و ترکیه نمی‌خواهد بیش از این درباره اعضای جدید صحبت کند. 6 نامزد جدید کدامند؟ وزیر امور خارجه پاکستان، در تازه‌ترین اظهارات خود درباره ایتلاف مکه، مدعی شده که 6 کشور، به گرمی و با جدیت، خواهان پیوستن به ایتلاف مکه هستند. ولی این مقام پاکستانی، حاضر نشده اسامی کشورها را ذکر کند. رسانه‌های ترکیه و کارشناسان سیاسی و دفاعی این کشور، بر اساس شواهد قبلی و ظرفیت‌های فنی و نظامی، معتقدند که درباره نامزدها، هنوز هم نمی‌توان نظری قاطعانه ارایه داد. ولی اسامی این کشورها، با حدس و گمان بیشتری مطرح شده‌اند: مصر: به گفته هاکان فیدان وزیر امور خارجه ترکیه، گفتگوهایی با مقامات قاهره صورت گرفته و پیوستن این کشور عربی – آفریقایی به پیمان مزبور، در حال بررسی است. بنگلادش: ظاهراً خود مقامات بنگلادشی برای حضور در ایتلاف مزبور ابراز تمایل کرده و گفته‌اند که در صورت دعوت، این موضوع را با دید مثبت بررسی می‌کنند. سوریه: اسعد حسن الشیبانی وزیر امور خارجه دولت موقت احمد الشرع، اعلام کرده که یک کمیته سیاسی دفاعی در دمشق، در حال بررسی این موضوع است. قطر: خود قطر درباره پیمان مکه اظهارنظر نکرده اما در برخی از رسانه‌های ترکیه به عنوان یک نامزد جدی مطرح شده است. اردن: شبکه تلویزیونی خبرترک اعلام کرده که هر سه عضو پیمان مکه، برای پیوستن اردن، اظهار تمایل کرده‌اند. جمهوری آذربایجان: این کشور نیز به عنوان یک گزینه مطرح شده اما مقامات رسمی درباره این موضوع اظهارنظر نکرده‌اند. البته باید گفت: در برخی از رسانه‌های ترکیه، اسامی کویت و عراق نیز به عنوان دو نامزد احتمالی برای عضویت در پیمان مکه مطرح شده، ولی شواهد بعدی نشان داد که عراق چنین قصدی ندارد و کویت نیز مایل است که با دعوت علنی و رسمی سعودی‌ها مورد استقبال قرار بگیرد. هاکان فیدان وزیر امور خارجه ترکیه در 8 آگوست، اعلام کرده بود که مصر «شریک طبیعی» این سازوکار است و انتظار دارد در مرحله بعد به آن بپیوندد. اما قاهره هنوز تصمیم نگرفته و وزیر خارجه مصر گفته موضوع از نظر قانون اساسی، تعهدات حقوقی و مسایل فنی در حال بررسی است. چتم هاوس انگلیس نیز در گزارشی دقیقاً به همین مسیله پرداخته و می‌گوید مصر میان مزایای امنیتی عضویت و خطر گرفتار شدن در تعهدات نظامی دیگران در حال موازنه است. ولی درباره بنگلادش، شواهد آشکار بیشتری در میان است و خلیل الرحمان وزیر امور خارجه این کشور در پارلمان گفته، اگر از سوی سه کشور موسس دعوت شود، داکا موضوع عضویت را بررسی خواهد کرد. ذکر این نکته ضروری است که از دید موسسین پیمان مکه، با پیوستن بنگلادش به پیمان مکه، عملاً پای یک عرصه جغرافیایی وسیع از اقیانوس هند و جنوب آسیا به میان می‌آید و ایتلاف از یک پروژه عمدتاً خاورمیانه‌ای خارج می‌شود. کارشناسان دفاعی ترکیه، درباره سوریه نیز معتقدند که این کشور برای پیوستن به پیمان مکه مشتاق است، اما هنوز هم یک ارتش نهادمند، بازسازی شده و قابل اتکا ندارد. با این حال، با توجه به اهمیت جغرافیای شامات و نفوذ آنکارا در دمشق، تیم اردوغان تمایل دارد سوریه را نیز وارد ماجرا کند. الجزیره نیز در گزارشی به این اشاره کرده که ترکیه برای ورود جمهوری آذربایجان و قطر به پیمان مکه اشتیاق فراوانی دارد، اما هنوز مذاکرات جدی صورت نگرفته است. در روزهای نخست، رسانه‌های نزدیک به حزب عدالت و توسعه و اندیشکده‌های تحت امر دولت اردوغان، به شکلی اغراق‌آمیز درباره اهمیت پیمان مکه اظهارنظر می‌کردند. اما حالا مدتی است که با توجه به حساسیت‌های داخلی و هشدار مکرر تحلیلگران درباره ضرورت دور ماندن از تنش‌های منطقه‌ای، فتیله‌ها را پایین کشیده‌اند و به وضوح می‌توان دید که پاکستانی‌ها در تقسیم کار جدید، نقش بیشتری دارند. کما این که من فکر می‌کنم شما چیزی را درست مشاهده کرده‌اید، ولی هنوز نمی‌توانیم بگوییم «تقسیم کار رسمی» وجود دارد. هاکان فیدان در 26 سپتامبر گفته بود: پاکستان نامزد دبیرکلی را معرفی کرده و احتمالاً او دبیرکل خواهد شد و پس از آن بود که نام ژنرال بازنشسته نعمان محمود بر سر زبان‌ها افتاد. تحلیلگران ترکیه به این اشاره می‌کنند که در الگوی عملیاتی در حال شکل‌گیری برای پیمان مکه، عربستان سعودی خود را به عنوان میزبانِ دبیرخانه دایمی، تامین‌کننده منابع مالی و هدایت پیمان مکه در یک کانون عملیاتی مبتنی بر خلیج فارس قلمداد می‌کند و در دیگر سو، ترکیه به عنوان عضوی حضور دارد که از حیث فناوری نظامی، صنایع دفاعی بومی، تجارب طولانی حضور در ناتو و ارتباط با اروپا و غرب، آورده بالایی برای پیمان مکه دارد. ولی پاکستان، عضو مهمی است که توان خود را مبتنی بر نیروی نظامی، ظرفیت هسته‌ای و داشتنِ کانالهای ارتباطی گسترده با جهان اسلام تعریف کرده است. با وجود ظرفیت‌هایی که درباره سه عضو موسس پیمان مکه برشمرده شده، اغلب تحلیلگران ترکیه، هنوز هم دیدگاه مثبتی به چشم اندازِ آتی این ایتلاف دفاعی ندارند. گوکخان اَرَلی تحلیلگر سیاسی و دفاعی توصیه کرده که پاکستان در راس پیمان قرار بگیرد تا به طور همزمان از ظرفیت گفتگو با چین و آمریکا استفاده کند و در مقابل، حاجی معمت بویراز بر این باور است که افزودن تعداد زیادی از اعضای جدید به پیمان مکه موضوع مهم و موثری نیست و آن چه اهمیت دارد، عمق همکاری سه کشور موسس است. ولی اندیشکده مطالعات سیاسی – اقتصادی «ستا» نزدیک به حزب حاکم ترکیه، پیمان مکه را مسیری برای ایجاد یک محور امنیتی جدید می‌داند و در عین حال، به این مساله اشاره نمی‌کند که در این محور امنیتی جدید، ترکیه قرار است له و علیه کدام کشورها باشد. تحلیلگران غربی نیز، پیمان مکه را نوعی آزمایش اولیه برای بررسی خوداتکایی امنیتی منطقه‌ای قلمداد کرده و معتقدند که نباید درباره ظرفیت و توان این پیمان، اظهارنظرهای اغراق‌آمیز صورت بگیرد. انتهای پیام/